Arbeidsmigranten

Tienduizenden Oekraïners die voor de oorlog al in Nederland waren, kunnen geen kant meer op

Op de parkeerplaats aan de A4 bij Hoofddorp staan honderden vrachtwagens geparkeerd. Veel van de chauffeurs komen uit Oekraïne. Beeld Olaf Kraak
Op de parkeerplaats aan de A4 bij Hoofddorp staan honderden vrachtwagens geparkeerd. Veel van de chauffeurs komen uit Oekraïne.Beeld Olaf Kraak

Al voor de oorlog begon kwamen er tienduizenden Oekraïense arbeidsmigranten naar Nederland. Zij zijn niet in beeld bij overheden en instanties, kunnen niet terug naar huis en werken hier onder vaak slechte omstandigheden.

Sylvana van den Braak en Michelle Salomons en Emiel Woutersen

Tienduizenden Oekraïners die al voor de oorlog naar Nederland kwamen, hebben niet de status van vluchteling of asielzoeker, maar van arbeidsmigrant. De Oekraïense werknemers verblijven hier al maanden of zelfs jaren, maar zijn amper in beeld bij verantwoordelijke instanties zoals gemeenten, de Arbeidsinspectie en de Sociale Verzekeringsbank.

“Deze mensen zijn op dit moment extra kwetsbaar voor uitbuiting”, zegt Edwin Atema van vakbond FNV. “Ze kunnen letterlijk niet terug naar huis.” Omdat Oekraïne geen lid is van de Europese Unie mochten Oekraïense burgers voordat de oorlog uitbrak in principe niet zomaar in Nederland werken.

In EU-lidstaten als Polen en Litouwen gelden minder strenge regels voor het verstrekken van werkvisa. Bedrijven in die Oost-Europese landen kunnen hun Oekraïense werknemers – maar ook werknemers uit bijvoorbeeld Wit-Rusland – vervolgens ‘detacheren’ naar Nederland.

Op de vrachtwagen of in het slachthuis

Ze werken hier vaak in het transport, de bouw of in slachthuizen, maar blijven in dienst van een Pools of Litouws bedrijf en betalen daar in veel gevallen ook werkloosheid- en pensioenpremies.

Deze groep naar Nederland gedetacheerde Oekraïense arbeidsmigranten groeit al jaren, blijkt uit cijfers van de Sociale Verzekeringsbank (SVB). Het aantal Oekraïners dat via een Pools bedrijf in Nederland werkt, en ook in Polen sociale premies betaalt, is tussen 2017 en 2021 bijna verviervoudigd van ongeveer vijf- naar twintigduizend.

Het totaal aantal gedetacheerde Oekraïners is een stuk hoger, blijkt uit onderzoek van onderzoeksbureau Seo. Alleen al vorig jaar zijn er 72.000 Oekraïners in Nederland aangemeld door werkgevers, volgens Seo. “Deze manier van arbeid organiseren is enorm fraudegevoelig”, zegt Jan Cremers, onderzoeker aan de Universiteit van Tilburg.

Werkgevers zetten dit soort constructies ook in voor “langdurige, laagbetaalde arbeid”, zegt Cremers. “Vaak zetten bedrijven zelfs specifiek een bedrijf op in Polen of Cyprus, dat slechts een doorgeefluik is van goedkoop personeel.”

Gemeenten hebben geen idee

Hoewel de Oekraïense arbeidsmigranten zich – net als Oekraïense vluchtelingen – mogen inschrijven bij de gemeente en zo direct bij een Nederlands bedrijf kunnen werken, gebeurt dat lang niet altijd. Uit navraag door platform Investico voor Trouw en De Groene Amsterdammer bij dertien gemeenten waar veel arbeidsmigranten wonen en werken, blijkt dat negen hiervan geen zicht hebben op waar Oekraïense arbeidsmigranten zich bevinden.

Het opsporen van misstanden gaat moeizaam. De Sociale Verzekeringsbank is de enige instantie die bijhoudt hoeveel Oekraïners er in Nederland werken, maar in een ander EU-land premies betalen. Ze is hiervoor afhankelijk van meldingen van werkgevers en van buitenlandse instanties. Bovendien weet de SVB meestal niet waar deze arbeidsmigranten in Nederland wonen en werken.

Doordat deze Oekraïners niet in dienst zijn van een Nederlandse werkgever, heeft ook het UWV ze niet in beeld. De Arbeidsinspectie zegt het lastig te vinden uitbuiting van deze groep op te sporen. “In Nederland is vaak weinig administratie rond de tewerkstelling van deze mensen terug te vinden.”

Een maaltijd voor de vrachtwagenchauffeurs uit het oostblok. Beeld Olaf Kraak
Een maaltijd voor de vrachtwagenchauffeurs uit het oostblok.Beeld Olaf Kraak

Minder dan minimumloon

“Oekraïners die via deze arbeidsconstructies werken zijn sowieso al kwetsbaar, maar nu ze niet naar huis kunnen des te meer”, zegt Cremers. Ze zijn amper sociaal verzekerd en krijgen in sommige gevallen zelfs minder dan het minimumloon betaald. De arbeidsmigranten wonen soms maandenlang in de cabine van hun vrachtwagen of in vervallen vakantieparken, blijkt uit gesprekken met Oekraïense arbeidsmigranten en experts.

Atema van de FNV spoort al jaren misstanden op in het internationale transport en ziet hoe de situatie van Oekraïense chauffeurs kwetsbaarder is geworden. “Ze staan soms huilend naast hun truck. We spraken iemand die al twaalf weken onderweg is, maar niet naar huis kan omdat zijn dorp helemaal plat is gebombardeerd.”

Het uitlenen en schuiven met werknemers van buiten de EU is al langer een politieke kopzorg. “Premieshoppen” noemde de vorige minister van sociale zaken en werkgelegenheid Wouter Koolmees het in 2020. Het bestrijden hiervan gaat moeizaam, schreef Koolmees, omdat lidstaten “niet altijd effectief op signalen van schijnconstructies reageren”.

null Beeld
Beeld

Irina en Ivan: geweigerd bij de vluchtelingenopvang

“We hadden nooit verwacht dat we hier zo lang zouden blijven”, zegt Irina Moskalet (24). Met haar vriend Ivan Khimchuk (29) en haar broer en zijn vriendin vertrok ze vlak voor het uitbreken van de oorlog naar Nederland. Via een Pools bedrijf werkten ze voor een Nederlands bloemschikbedrijf, Irina deed dit twee keer eerder. Toen de klus in mei afliep, konden ze vanwege de oorlog niet terug naar huis. Ivan en Irina komen uit een dorpje bij Soemi, waar nog hevig wordt gevochten. Met hun werk verliezen ze ook hun huis, dat hun werkgever had geregeld.

Bij de vluchtelingenopvang in Utrecht werden ze geweigerd. “Toen werden we echt bang.” Uiteindelijk vonden ze werk en een woning bij een rozenkwekerij. Ze zijn nog steeds niet ingeschreven bij de gemeente, hun werkgever zegt dat wel te gaan doen. De gemeente Utrecht laat weten dat ook Oekraïners die eerder naar Nederland kwamen en niet naar huis kunnen, recht hebben op opvang.

Alexander, van kipverwerking naar chemische fabriek

“Toen ik uit Oekraïne vertrok, had ik geen idee dat ik in Nederland zou gaan werken”, vertelt Alexander (47) in de deuropening van zijn bungalow op vakantiepark De Droomgaard. De houten bungalows op dit park vallen soms bijna uit elkaar; ingestorte dakgoten, kapotte deuren en muren vol scheuren. “Ik reisde eerst naar Polen en ging bij een gemeentelijk afvalbedrijf werken”, vertelt Alexander. “Na een maand in Polen werd ik naar Nederland gestuurd. Een business trip, noemden ze het. Nu werk ik bij een kipverwerkingsfabriek.”

Een paar weken later heeft Alexander zijn bungalow verlaten. “De huisvesting was in slechte staat en het werk was niet wat beloofd was.” Hij was op dat moment in Warschau, op zoek naar een nieuwe baan.

Twee weken later schrijft hij vanuit Slowakije. “Ik werk in een chemische fabriek. In Warschau kon ik geen werk vinden. Daar waren teveel andere Oekraïners op zoek naar een baan.”

Igor: ‘Ik kan niet naar huis’

“Ik ben al vier weken onderweg en heb nu 45 uur rust”, vertelt een vrachtwagenchauffeur in het Russisch. Igor wil zijn echte naam liever niet geven en ligt te rusten in zijn cabine, langs de weg bij Hazeldonk. Eigenlijk moet hij pauzeren in een hotel, maar zijn werkgever draagt hem op dat in zijn truck te doen. “Ik krijg valse hotelbonnen voor als ik word gecontroleerd.”

Igor rijdt vooral in Nederland, maar werkt op papier in Litouwen en krijgt het Litouwse minimumloon. Hij kan niet naar huis. “Ik kom uit Rubizhne, een stadje in de Donbas-regio van Oekraïne.” Hij laat een filmpje van verwoeste woningen zien. “Mijn auto is ontploft en mijn balkon verwoest. Ik heb geen gas, water en licht meer. Ik kan daar niet wonen, dus blijf hier langer werken.” Zijn plan: tien tot twaalf weken op de weg, een paar dagen naar Litouwen en dan weer aan het werk.

De achternaam van Alexander en de echte naam van Igor zijn bekend bij de hoofdredactie.

Dit onderzoek is mede mogelijk gemaakt door het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

Lees ook:

De oorlog maakt de positie van Oekraïense vrachtwagenchauffeurs nóg kwetsbaarder

Op de Nederlandse truckparkings wemelt het van de Oekraïense vrachtwagenchauffeurs. Ze zitten in feite dubbel klem: terug naar huis kunnen ze in dit stadium van de oorlog eigenlijk al niet meer. Maar eeuwig blijven doorrijden in slechte arbeidsomstandigheden is ook loodzwaar.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden