AnalyseVersoberde overheidssteun

Spoelt er straks een faillissementsgolf over Nederland? ‘Onvermijdelijk’

Een uitgestorven Korte Putstraat in Den Bosch.Beeld Merlin Daleman

Een nieuwe lockdown, versoberde overheidssteun, kritischer banken: Nederland wacht een faillissementsgolf, zeggen experts. Of trekt het kabinet opnieuw de portemonnee?

Tegen het coronavirus is nog altijd geen medicijn. Tegen de economische pijn die het virus veroorzaakt wel: overheidssteun. Dat medicijn slaat zelfs zo goed aan dat het aantal faillissementen amper steeg sinds maart. Maar de overheid bouwt het gebruik van het wondermiddel af. Het meest recente, derde steunpakket is soberder, precies nu er een tweede coronagolf aankomt. Zodat, zo zeggen experts, er ook een faillissementsgolf over het land zal spoelen, als er geen extra steun komt.

Qua faillissement was Luitzen Boonstra (58) er vroeg bij. Zijn café Altstadt, een van de oudste kroegen in het centrum van Eindhoven, ging in juli failliet. “Te weinig reserves. Dan red je het niet in een lockdown.” Dus daar ging een van de weinige plekken in de industriestad waar je terecht kon voor snoeiharde metal, dubstep en indie-muziek. Die plek voor ‘gelijkgestemde alto’s’ was er even niet meer.

Beeld Merlin Daleman

Even, ja, want al snel begon een groep vermogende vrienden en fans van het poppodium met het ophalen van geld. Dat staken ze in een nieuw opgerichte bv, waarmee ze het failliete pand terugkochten van de curator. En zo is Boonstra sinds deze zomer bedrijfsleider van het nieuwe Altstadt.

Wilt u dit verhaal liever luisteren? Blendle heeft het ingesproken:

“Het ging eigenlijk best wel weer lekker. Je doet ook je stinkende best. We sleepten met dozen vol contactformuliertjes voor klanten, hingen spatschermen op en probeerden zoveel mogelijk te bezuinigen.” Om afgelopen dinsdag weer een persconferentie met premier Rutte aan te zien over de nieuwe maatregelen. De volgende ochtend volgde een crisisberaad met het bestuur en woensdagavond kon hij de tent weer tijdelijk sluiten.

‘Er zijn een hoop verborgen faillissementen’

“Wat alle economen in maart al wisten”, zegt macro-econoom en hoogleraar Steven Brakman, “is dat een aantal bedrijven de coronagolven niet zomaar zou overleven. We wisten: er zijn een hoop verborgen faillissementen.” Verborgen, omdat ze kunstmatig zijn voorkomen met alle steunpakketten. Loonsubsidies, vergoedingen voor vaste lasten, betaalvakanties van belastingen. Ook banken waren coulant met afbetalingen.

Dat verandert nu langzaam. In het nieuwe steunpakket krijgen ondernemers gaandeweg minder loonsubsidie. Vanaf 1 januari moeten ze bovendien meer omzetverlies draaien om van de regelingen gebruik te mogen maken. Ook banken kunnen niet eeuwig coulant zijn. “Nu komt dat verborgene dus aan de oppervlakte”, zegt Brakman. Betekent dat een golf van faillissementen? “Onvermijdelijk.”

Precies dat voorspellen ook curatoren. Bij een faillissement worden zij door een rechter benoemd om de inboedel te verkopen en zo nog zoveel mogelijk geld op te halen voor schuldeisers. De afgelopen maanden hadden ze het rustig, maar ze verwachten dat die rust niet lang zal duren. 

‘De zwakke broeders worden nu geraakt’

Vraag eens hoe curator Jan Arie Platteeuw uit Middelburg de nabije toekomst ziet. “Ja, de verwachting is dat het aantal faillissementen fors zal stijgen. Vooral in de horeca en dat is voor Zeeland als toeristische provincie erg vervelend.” Daar komt het aanbreken van de winter nog bij op, zegt hij. Voor horeca-ondernemers aan zee is dat sowieso een moeizaam jaargetijde. “Het eerste steunpakket was zeer royaal. Het huidige minder, iets wat met met name de zwakkere broeders kan raken.”

Marco Kalmijn, curator in Leeuwarden, ging woensdagmiddag nog even eten bij een lunchroom in de buurt. “De eigenaar hoopte dat hij me over een week of vijf gewoon weer kon blijven verwelkomen, dat hij tegen die tijd nog in bedrijf was.” Waarmee ook Kalmijn maar wil zeggen: de horeca zal klappen krijgen.

“Gelukkig staan wij er op zich nog redelijk voor hoor”, zegt Luitzen Boonstra aardig opgewekt vanuit Eindhoven. “Maar vier weken compleet dicht moeten, dat is wel echt zwaar. Hiervoor moesten we om tien uur ’s avonds dicht, maar met zo’n vroege sluitingstijd heb je tenminste nog iets van omzet.” 

Luitzen Boonstra.Beeld Merlin Daleman

Wie nu zijn baan verliest, koopt niet snel een nieuw bankstel

Naast de horeca, de toerisme-industrie, de cultuur- en de transportsector kan ook de rest van ondernemend Nederland een tik krijgen van de pandemie. “Al die mensen die hun baan nu kunnen verliezen, denk aan barmedewerkers, zullen minder uitgeven”, zegt hoogleraar Brakman. Die kopen minder snel een nieuw bankstel, stappen minder snel de showroom in van een autodealer. Houdt de crisis te lang aan, dan nestelt het faillissementsvirus zich langzaam dieper in de maatschappij.

En dat terwijl het kabinet in het begin van de coronacrisis nog hoopte dat die kort en krachtig zou zijn. Dat de conjunctuur de vorm van de letter V zou aannemen: scherpe daling, net zo scherpe stijging. Voor een korte periode kan de regering bedrijven nog wel kunstmatig overeind houden door er tientallen miljarden aan subsidie en steun in te pompen. Alsof het hele land, de hele economie, even zijn adem inhoudt. Om daarna precies weer verder te gaan waar het in februari gebleven was. Dat mocht niet zo zijn.

Nu het toch veel langer lijkt te gaan duren, verandert ook de houding van banken iets, zegt Brakman. “Banken krabben zich nu, meer dan eerst, achter de oren: wie geven we nog krediet? Wat is de toekomst van dit bedrijf? Zij zien hun oninbare vorderingen, de leningen die nooit terugbetaald worden, toenemen.”

Banken worden aanzienlijk terughoudender met leningen

Dat valt ook de Alkmaarse curator Alfons Dunselman op. Hij noemt banken ‘aanzienlijk terughoudender’. “Al speelt dat in mijn beleving vooral bij de uitgifte van nieuwe leningen, minder bij verlenging van bestaand krediet. Je ziet dat ze zich vaker afvragen of een onderneming nog wel overlevingskansen heeft in de coronacrisis. En dat is wel begrijpelijk. Je hebt er niets aan om geld uit te lenen waarvan je weet dat je het nooit meer terugziet.”

Beeld Merlin Daleman

Toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) waarschuwde deze week dat de economische crisis geen financiële crisis moet worden. Ook DNB verwacht dat het aantal faillissementen zal toenemen. Als banken te veel moeten afschrijven op de leningen die ze hebben uitstaan, puur omdat die wegens oplopende faillissementen niet meer afbetaald worden, kunnen ze in liquiditeitsproblemen komen.

Zo ver is het nog lang niet. Sinds de kredietcrisis gelden er in Europa veel strengere kapitaaleisen voor banken en de Nederlandse banken voldoen daar ruimschoots aan. Ze kunnen nog met gemak nieuw krediet verlenen aan huishoudens en bedrijven, zegt Johann Scholtz, beleggingsanalist bij het Amerikaanse Morningstar, een financiële dienstverlener uit Chicago. Scholtz volgt Europese banken en hun kasboekjes nauwgezet. “Over de kapitaalpositie van banken maak ik me geen zorgen, die is goed op orde. Ik maak mij wel zorgen over de afschrijvingen op oninbare leningen. In de cijfers die banken tot nu toe hebben gepresenteerd, waren de effecten van de lockdown nog niet opgenomen.”

Beeld Merlin Daleman

En die afschrijvingen – de sommen geld die de banken nooit meer denken terug te krijgen – waren al fors. Liefst 703 miljoen euro voor ABN Amro in het tweede kwartaal van dit jaar. Bij ING ging het om 1,3 miljard euro in datzelfde kwartaal. 

Let wel: in die cijfers zijn de nieuw te verwachten faillissementen, veroorzaakt door de coronamaatregelen, nog niet opgenomen. Johann Scholtz durft de omvang van de toename van alle afschrijvingen niet in te schatten. 

De diepe zakken van Wopke Hoekstra

“Banken doen veel, maar kunnen niet alle bedrijven helpen”, zei Chris Buijink, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB), deze week. “In de eerste fase van de crisis leken de gevolgen tijdelijk, nu moeten we meer rekening houden met blijvende schade.” Dan is het wel goed om te weten dat banken deze crisis aankunnen, voegde hij eraan toe. 

En hoe zit het met de overheid, kan die deze economische crisis nog aan? Dat is niet alleen een kwestie van hoe diep de zakken zijn van minister Wopke Hoekstra van financiën, zoals hijzelf dat eerder noemde, toen hij refereerde aan de forse begrotingsruimte voor overheidssteun. Het gaat ook om de vraag: moet je wel iederéén willen redden?

Ook voor de komst van het virus waren er bedrijven die economisch gezien weinig bestaansrecht hadden. Zombie-bedrijven heten die ook wel: niet erg productieve ondernemingen waarvan je amper kunt zien of ze dood of levend zijn. Ja, er werken mensen en dus zijn ze goed voor wat werkgelegenheid. Maar productief, innovatief en concurrerend zijn ze niet en daarmee remmen ze economische groei.

Hoe lang strompelen zombie-bedrijven door?

Een veelgebruikte definitie van een zombie-bedrijf is dat diens inkomsten net hoog genoeg zijn om rente-aflossingen te betalen, maar meer ook niet. Zombie-bedrijven komen in alle sectoren voor. Dat ze de laatste jaren aan een opmars bezig waren, komt doordat rentes op leningen al sinds de vorige crisis erg laag zijn. Krediet is goedkoop en zo lukt het ze om door te strompelen.

Het is moeilijk in te schatten hoe groot die groep bedrijven is. Economen van de Bank van Internationale Betalingen in het Zwitserse Bazel doen om de paar jaar wel een poging, met de nodige onzekerheidsmarges. In Nederland zou het marktaandeel van zombiebedrijven het afgelopen decennium zo tussen de 5 en 10 procent schommelen.

Beeld Merlin Daleman

De vrees is dat het kabinet ook dit soort bedrijven in leven houdt met al te genereuze overheidssteun. Dat zou de economie alleen maar afremmen tijdens het opnieuw opbouwen ervan na corona. Ook DNB-president Klaas Knot waarschuwde afgelopen week voor ‘zombificatie’.

Het goede nieuws: van alle Europese landen komt de overheidssteun juist in Nederland het meest terecht bij de bedrijven die in de kern echt gezond zijn, bleek onlangs uit een economische studie in vakblad ESB. Dat komt doordat veel andere landen hun faillissementswet tijdelijk buiten werking hebben gesteld. Bestuurders zijn dan niet langer verplicht om faillissement aan te vragen als ze vastlopen met hun schulden. Onder meer in België en Spanje kon elk bedrijf zo overleven en overheidssteun ontvangen, zelfs al stond dat ook zonder crisis al diep in de rode cijfers.

Met een daling van het aantal faillissementen tot gevolg, totaal in tegenstelling met wat je mag verwachten in een crisis. In het tweede kwartaal waren er België 55 procent minder faillissementen dan in 2019. In Frankrijk bedroeg de daling zelfs 65 procent. Daar zitten dus veel ‘onterecht’ geredde bedrijven tussen.

Nog een opsteker uit Den Haag

Nederland tornde niet aan de faillissementswet, hier daalde het aantal faillissementen dan ook niet, waardoor er hier minder zombie-bedrijven overleefden dan elders.

Premier Rutte moest woensdag aan een kritische Tweede Kamer beloven dat hij ‘serieus zal kijken’ of er nog meer overheidssteun moet komen voor sectoren die nu getroffen worden door de nieuwe gedeeltelijke lockdown. Zelf vond hij dat het derde steunpakket wel flexibel genoeg meebeweegt met de noden van ondernemers: meer inkomstenderving betekent immers meer steun. 

Maar Kamerleden van uiteenlopende partijen, vakbonden en ook werkgeversorganisaties kijken daar anders tegenaan. Zij vinden dat nieuwe steun niet kan uitblijven nu er opnieuw een slot op de horeca zit. Het zou daarom zomaar kunnen dat café Altstadt straks alsnog een opsteker krijgt uit Den Haag.

Lees ook:

Ondanks de recessie gaan niet meer, maar juist mínder bedrijven failliet. Hoe kan dat?

Sinds in maart de coronapandemie uitbrak worden de cijfers over faillissementen gevreesd, maar elke maand vallen ze weer mee. Er gaan nauwelijks bedrijven over de kop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden