(On)eerlijke concurrentie

Ryanair is boos: Staatssteun voor KLM is illegaal en oneerlijk. Terecht?

Ryanair topman Michael O’Leary vindt de staatssteun aan zijn concurrenten helemaal niks.Beeld Reuters

Belachelijk, al die staatssteun voor grote luchtvaartmaatschappijen, vindt onder meer de topman van Ryanair. Heeft hij een punt?

Nee hoor, staatssteun gaat luchtvaartmaatschappij Ryanair niet aanvragen. Niet nodig, herhaalt topman Michael O’Leary steeds: zijn Ierse prijsvechter ging financieel zó gezond de coronacrisis in dat die er met de nodige bezuinigingen ook wel uitkomt. Dus ontstemt het hem, zacht gezegd, dat Europese concurrenten als KLM, AirFrance, FinAir en Lufthansa wél zijn aangesloten op het kapitaalinfuus van hun overheid. 

Oneerlijke concurrentie, vindt O’Leary. Illegaal zelfs: vorige week kondigde hij aan naar het Europese Hof van Justitie te stappen als Nederland de staatssteun aan KLM doorzet. En voor die steun is alleen nog een fiat nodig van de Europese Commissie, waarschijnlijk een formaliteit. O’Leary kan zijn jurist vast bellen.

Cees Dekker, staatssteunexpert en partner van advocatenbureau Nysingh, vindt Ryanairs klacht opmerkelijk. “Staatssteun verstoort per definitie de concurrentie in een markt. Daarom mag het ook niet.” Tenzij de Europese Commissie bepaalt dat het in een specifiek geval te verdedigen is. In het kort moet het voor ‘Brussel’ dan aannemelijk zijn dat een faillissement van het bedrijf in kwestie grote gevolgen heeft voor de nationale economie als geheel. Niet alleen voor dat bedrijf zelf, dus.

Pijnlijke beslissingen, waar nodig

KLM is de grootste speler op vliegveld Schiphol, dat op haar beurt weer cruciaal is voor bestemmingsverkeer naar allerlei uithoeken van de wereld. Dat is voor grote bedrijven soms reden om zich in Nederland te vestigen. Met de val van KLM zou niet alleen de directe werkgelegenheid rond het vliegverkeer in gevaar komen, maar ook ‘hoogwaardige werkgelegenheid daarbuiten’, schrijven de ministers Hoekstra en Van Nieuwenhuizen aan de Tweede Kamer. Dat is meteen de reden dat Nederland veel andere luchtvaartmaatschappijen helemaal niet kan steunen, ook al wilde het kabinet dat. Het omvallen daarvan is voor de binnenlandse economie immers niet desastreus.

Kan allemaal waar zijn, maar O’Leary is niet de enige die vindt dat concurrenten hun eigen broek moeten ophouden. Ook de baas van de Brits-Spaanse International Airlines Group (IAG), Willy Walsh, is uitgesproken tegenstander van bail-outs door de overheid. “Staatssteun is voor falende bedrijven, en wij zijn geen falend bedrijf”, zei hij twee maanden geleden nog.

De eigenaar van onder meer British Airways houdt vol dat luchtvaartmaatschappijen niet naar de overheid moeten kijken, maar pijnlijke beslissingen moeten nemen als dat nodig is. Ryanair gaat er ondertussen prat op dat het de coronacrisis inging met 4 miljard euro aan cash, en het bedrijf het daarom qua liquiditeit best even uit kan zingen. Het bedrijfsmodel van de Ieren mag dan controversieel zijn, met name vanwege de lage lonen voor werknemers, maar blijkbaar versla je daar in crisistijden wel de concurrentie mee.

Als een crackverslaafde

Tenzij die dus ‘staatsdoping’ krijgen, zoals O’Leary fulmineert. Wat dat betreft is dit geen prettige week voor hem. Donderdag stemden aandeelhouders van het Duitse Lufthansa in met 9 miljard euro aan overheidssteun. “Lufthansa gedraagt zich als een crackverslaafde in haar zoektocht naar staatssteun”, zei O’Leary eind april tegen Skynews. “Ze kregen al gigantische loonkostensubsidie van de Duitse overheid. Waarom daarbovenop nog al die steun?”

Zowel O’Leary als Walsh verzet zich tegen het overeindhouden van bedrijven die sowieso weinig bestaansrecht meer hebben, in hun ogen dan. Maar op 1 januari had KLM volgens het kabinet nog wel degelijk een ruime kaspositie. Het komt volgens de bewindslieden door de huidige crisis dat de situatie nu zo prangend is. 

Bovendien kan hier voor de Europese Commissie ook meespelen dat KLM een breder vluchtenpalet aanbiedt dan prijsvechtende concurrenten, zegt Dekker. “Een goedkope maatschappij die ‘de krenten uit de pap haalt’ en helemaal inzet op zo veel mogelijk korte vluchten naar Europese badplaatsen, heeft misschien meer geld in kas, ja. Maar grotere maatschappijen als KLM, Lufthansa en AirFrance vliegen mogelijk ook naar commercieel minder aantrekkelijke bestemmingen. Die zakelijk evengoed belangrijk kunnen zijn en daarmee misschien ook voor de nationale economie.”

Wat alle steunacties een beetje ongemakkelijk maakt, is dat de betreffende overheden zelf vaak een aandeel hebben in het bedrijf. Dat geldt voor Nederland, voor Frankrijk en sinds de nieuwe steunoperatie ook voor Duitsland. Beschermen ze niet te veel hun eigen eigendommen? “Voor het toestaan van staatssteun maakt het niet uit wie de eigenaar is”, zegt Dekker. “Het gaat er juist om dat Brussel verder kijkt dan het bedrijf en diens eigenaren zelf. Van belang is de impact van een faillissement op de rest van de samenleving.”

Lees ook:

Kabinet redt KLM van faillissement, maar tegen welke prijs?

Het kabinet denkt dat het KLM met een miljardenlening voorlopig van een faillissement gered heeft. In ruil daarvoor mag de luchtvaartmaatschappij geen bonussen en dividend uitkeren en moet het personeel salaris inleveren.

‘Gaat KLM failliet, dan Schiphol praktisch ook’

Is KLM nou echt zoveel staatssteun waard, of komt er anders wel een andere vliegtuigmaatschappij die het gat vult als de blauwe trots onderuitgaat?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden