Monitor Brede Welvaart

Op veel vlakken gaat het goed, maar hoe schokbestendig is onze welvaart?

null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

Welvaart is meer dan er financieel goed voorstaan. Welvaart gaat ook over onze kwaliteit van leven, onze omgeving, de natuur en de toekomst. Het CBS probeert dat allemaal in cijfers te vangen in de Monitor Brede Welvaart.

Runa Hellinga en Yara van Buuren

De werkloosheid liep terug, het besteedbaar inkomen groeide, net als het aantal hoogopgeleiden. Mensen waren tevredener met hun werk. En ook andere trends in 2021 zijn positief: betere luchtkwaliteit, minder fijnstof, uitbreiding van het Nederlands Natuurnetwerk en verdere daling van het aantal slachtoffers van misdrijven.

Op veel gebieden gaat het goed met Nederland, blijkt uit de woensdag verschenen Monitor Brede Welvaart & Sustainable Development Goals 2022 van het Centraal Bureau voor de Statistiek, die jaarlijks de trends in onze welvaartsontwikkeling op een rijtje zet. Maar er is zeker niet alleen maar goed nieuws.

De psychische gezondheid, al jaren dalende, kwam door corona verder onder druk te staan. De woningnood is groot, al zijn de meeste mensen wel tevreden over de woning die ze hebben. Zorgwekkend zijn de schulden per huishouden: daar staat Nederland op de 22ste plaats van 24 Europese landen. Vooral aan de onderkant van de samenleving is dat echt een probleem, zegt CBS-onderzoeker Jan-Pieter Smits. “Bij hen staat daar geen vermogen zoals onroerend goed tegenover.”

Nederland op tweede plaats qua tevredenheid

Die problemen vertalen zich ook in de dalende scores voor de tevredenheid met het leven en het vertrouwen in de overheid. Al is alles relatief, want met 83,6 procent staat Nederland qua tevredenheid nog steeds op de tweede plaats in Europa. En twee derde van de burgers vertrouwt de overheid, waarmee we Europees op de derde plaats staan.

“Maar laagopgeleiden zijn minder tevreden”, zegt Smits. En dat zijn er best veel, want als het gaat om mensen die weinig jaren scholing hebben gevolgd, bungelt Nederland met 38,9 procent van de bevolking op de 21ste plek, ergens achteraan de lijst van 27 landen.

Waar het beslist ook niet goed mee gaat, is het natuurlijke kapitaal van Nederland. De biodiversiteit vermindert, zowel bij de flora als bij de fauna, natuurgebieden kampen met stikstofproblematiek en de ‘groen-blauwe ruimte’ (water en natuur zonder landbouwgebieden) per inwoner neemt af.

Een wandelaar over de Zeven Heuvelenweg in Groesbeek. Buiten bewegen maakt gelukkig, en voegt zo iets toe aan de welvaart.  Beeld ANP, Sem van der Wal
Een wandelaar over de Zeven Heuvelenweg in Groesbeek. Buiten bewegen maakt gelukkig, en voegt zo iets toe aan de welvaart.Beeld ANP, Sem van der Wal

Bedreiging voor de toekomst

Slechts 5,1 procent van ons oppervlaktewater is bijvoorbeeld van goede chemische kwaliteit en die trend is neerwaarts. En dat is een bedreiging voor de toekomst, die een belangrijk onderdeel van het begrip ‘brede welvaart’ is, zegt Smits, die zich als hoogleraar aan de TU Eindhoven bezighoudt met het kwantificeren van duurzaamheid.

De Brede Welvaartmonitor, die sinds 2018 bestaat, zet op een rijtje hoe schokbestendig onze welvaart eigenlijk is en kijkt daarbij niet alleen naar de stand van zaken in Nederland, maar ook naar het effect daarvan elders in de wereld en de toekomst.

De term brede welvaart is overigens typisch Nederlands. “In Nederland koppelen we welvaart gewoonlijk aan economie, ons bruto binnenlands product (bbp). Internationaal heeft welvaart van oudsher een bredere betekenis, waarbij onze kwaliteit van leven, natuur en hoe de wereld van onze kinderen eruit gaat zien ook een rol spelen.”

Het hangt ook nauw samen, zegt Smits, want als je vraagstukken zoals duurzaamheid veronachtzaamt, worden het later vanzelf economische problemen. Hij noemt de lang genegeerde stikstofproblematiek, die nu niet alleen de natuur, maar ook de bouwsector klemzet.

Jan-Pieter Smits, hoogleraar aan de TU Eindhoven. Beeld
Jan-Pieter Smits, hoogleraar aan de TU Eindhoven.

Inflatie gevolg van stijgende energieprijzen

De recente hoge inflatie is voor driekwart het gevolg van snel stijgende energieprijzen. Nederland is enorm afhankelijk van fossiele brandstoffen. Maar die afhankelijkheid zou veel minder zijn geweest als beleidsmakers tijdig hadden ingezet op hernieuwbare energie. Smits: “De waarschuwingen daarover zijn genegeerd en nu staan we, als het om het totale aandeel hernieuwbare energie in ons verbruik gaat, ergens onderaan in Europa, 23ste van 27 landen.”

Monitoren hoe onze welvaart de rest van de wereld beïnvloedt, is overigens een Nederlands unicum. “Geen ander land doet dat, maar we hebben maar één wereld”, zegt Smits. Nederland scoort relatief hoog op het gebied van internationale hulp. “We staan op de vijfde plaats in Europa, met daarbij wel de kanttekening dat zo’n rangorde op zich niets over de absolute bedragen zegt.”

Moeilijker te meten is het effect van onze enorme internationale handel. “Handel kan in potentie goed zijn voor je handelspartners, het brengt daar werk en inkomen. Maar je legt ook een enorm beslag op het natuurlijk kapitaal van die landen. Neem de invoer van biomassa, daar staan we op de 27ste plaats. Daar doen we het ronduit slecht.”

Toename bebouwd gebied ten koste van landbouw

In de zeven jaar tussen 2013 en 2020 is de hoeveelheid grond die gebruikt wordt voor wonen, industrie en infrastructuur flink toegenomen, met zo’n 200 vierkante kilometer. Dat gaat ten koste van landbouwgrond, die is afgenomen met 244 vierkante kilometer. De oppervlakte natuur en water neemt ook toe, met 44 vierkante kilometer, ondanks een afname van bos met 53 vierkante kilometer. Dit blijkt uit de Natuurlijk Kapitaalrekeningen die het CBS in samenwerking met Universiteit Wageningen heeft samengesteld.

Alle veranderingen in het landschap hebben welvaartseffecten, bijvoorbeeld omdat ze CO2 wegnemen of mogelijkheden bieden om te recreëren. De omvang van deze effecten is nog niet vastgelegd, maar vanaf volgend jaar is dit ook een onderdeel van het brede-welvaartsonderzoek van het CBS.

Ook al klagen Nederlanders veel, eigenlijk zijn we best tevreden

Paul Oostdijck Beeld
Paul Oostdijck

Paul Oostdijck (43) is naar eigen zeggen erg tevreden in Nederland. Zeker wanneer zoals vandaag de zon schijnt. Na een aantal jaar als zzp’er gewerkt te hebben, is hij sinds kort weer in loondienst. “Die financiële zekerheid geeft rust”, aldus Oostdijck. Hij werkt vijf dagen per week als toeleverancier in de bouw en samen met zijn vriendin woont hij in een huis in de historische binnenstad van Purmerend.

Toch maakt Oostdijck zich ook zorgen over bepaalde maatschappelijke ontwikkelingen. De verharding van de maatschappij bijvoorbeeld. “De politiek heeft geen oog meer voor belangrijke zaken zoals de zorg, het onderwijs en hoe zij omgaat met mensen.”

Hoewel Oostdijck met zijn huidige inkomen zijn uitgaven nog kan betalen, vreest hij voor zijn aankomende energierekening. “Daarvan gaat mijn bloeddruk wel omhoog.”

Waarom hij dan toch zo tevreden is? “Binnen mijn familie is iedereen op dit moment gezond.” En het stelt hem gerust dat toen de oorlog in Oekraïne begon de maatschappij zich open opstelde. “Ik wil gewoon graag het beste voor iedereen.”

Jasmina Borgeld Beeld
Jasmina Borgeld

“Eigenlijk wonen we in een klein rothuis”, vertelt Jasmina Borgeld (36). Toch geeft ze haar leven een ruime voldoende. Zeker nu ze sinds een jaar haar eigen bedrijf heeft. “Ik kan nu veel meer tijd met mijn kleine meid doorbrengen.” Samen met haar man heeft ze een dochtertje van drieënhalf en met zijn drieën wonen ze in Honselersdijk, een klein dorpje in het Westland.

Voordat ze begon als onlinetekstschrijver werkte ze 36 uur per week bij een groot administratief kantoor. “Er waren veel deadlines en de werkdruk lag ontzettend hoog.” In die tijd voelde Borgeld zich als een pion van de organisatie. “Nu ben ik zelf degene die beslist.”

Die vrijheid weegt voor Borgeld duidelijk op tegen de financiële onzekerheid. Ook wanneer ze een enkele keer nog tot drie uur ’s nachts aan het werk is. “Soms moet een opdracht gewoon af, maar dat is niet erg als je werk doet dat je leuk vindt.”

 Claudia Koehoorn  Beeld
Claudia Koehoorn

“Het echte geluk zit niet in een groot huis, maar in de warmte van je gezin.” Claudia Koehoorn (52) vertelt dat de dingen waar zij gelukkig van wordt losstaan van economische factoren. “Picknicken in het park bijvoorbeeld.” Of een dagje naar de kust, vlak bij haar woonplaats Alkmaar.

De jonge oma en moeder van drie kinderen heeft al jaren een zeldzame vorm van kanker. De ziekte heeft haar geleerd dat je geen invloed hebt op de meeste gebeurtenissen. “Maar je hebt wel grip op hoe jij op bepaalde situaties reageert.” Die boodschap probeert ze ook aan anderen over te brengen via haar werk als transformatietherapeut.

Volgens Koehoorn klagen Nederlanders vaak en vergeten zij weleens hoe goed zij het hier hebben. “Nog geen 2000 kilometer bij ons vandaan is het oorlog. Hoe gelukkig ben je dan dat je hier in Nederland zit.” Vanwege haar ziekte staat Koehoorn vaak stil bij het goede Nederlandse zorgsysteem. “Als ik in een ander land ziek was geworden, was ik er misschien al niet meer geweest.”

Lees ook:

Hoe staat Nederland ervoor? Overgewicht, te weinig groen, maar vol vertrouwen

Om niet alleen te hoeven varen op harde economische groei in euro’s, brengt het CBS op verzoek van de Tweede Kamer ook welzijn, gezondheid en milieu in kaart.

Nederlanders zijn opmerkelijk positief over hun leven in coronatijd

Ook in coronatijd zijn Nederlanders tevreden met hun leven. Sterker nog, sommigen geven het eigen welzijn een hoger cijfer dan voor de komst van het virus, meldt het CBS.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden