Fossiele brandstoffen

Oliesancties zorgen voor onrust, maar kunnen de energietransitie versnellen

De olieraffinaderij van BP in Rotterdam, gezien vanaf een pompstation.  Beeld Brunopress / Robert Meerding
De olieraffinaderij van BP in Rotterdam, gezien vanaf een pompstation.Beeld Brunopress / Robert Meerding

Over ruim vijf weken mag er geen Russische olie meer worden geïmporteerd door Europa. Nederland werkt nog aan een crisisplan voor als er dieseltekorten ontstaan.

Hans Nauta

Het tijdperk van de fossiele brandstoffen kan sneller voorbij zijn dan gedacht, schrijft het Internationaal Energie Agentschap (IEA) donderdag in een dik rapport, de World Energy Outlook. Door de oorlog in Oekraïne, de hoge brandstofprijzen en de maatregelen die de Verenigde Staten en de Europese Unie nemen om hernieuwbare energie te stimuleren, piekt het gebruik van olie, aardgas en steenkolen al dit decennium.

Voor steenkolen is het de komende jaren zover, voor aardgas eind jaren twintig en voor olie halverwege de jaren dertig. Decennialang was het aandeel van fossiele brandstoffen in de wereldwijde energiemix 80 procent. Maar dat daalt naar 75 procent in 2030, zegt het IEA. Een stap in de juiste richting, maar nog niet voldoende om de klimaatdoelen van Parijs te halen.

Voorlopig is Europa nog zeer afhankelijk van fossiele brandstoffen. Gas blijft de komende jaren duur, denkt het IEA. Vanaf 5 december geldt bovendien het Europese verbod op de invoer van Russische olie.

Turbulentie op de markt

Ontstaan er dan tekorten? De markten voor ruwe olie en olieproducten zoals diesel gaan door de sancties turbulente tijden tegemoet, schrijft het IEA. De Europese Unie kocht vorig jaar voor 71 miljard dollar aan olie en olieproducten uit Rusland. Dat gat is niet zomaar gedicht.

Het is sterk de vraag of Nederlandse raffinaderijen genoeg zware ruwe olie kunnen bemachtigen om in de Europese en binnenlandse dieselvraag te voorzien, schreef de Algemene Rekenkamer. Een derde van de ruwe olie die zij vorig jaar verwerkten, kwam uit Rusland.

De kans is groot dat bij sommige tankstations in Nederland straks geen diesel meer te krijgen is vanwege de sancties, zegt Ewout Klok, voorzitter van Belangenvereniging Tankstations (Beta) tegen ANP. Dat risico lopen vooral lokale pompstations. “Er ontstaat nu al schaarste, dat zie je aan de hoge dieselprijzen aan de pomp.”

Strategische voorraad

Het scheelt dat Nederland een strategische voorraad olie aanhoudt. Die is voldoende voor negentig dagen. Een crisisplan voor als er ernstige tekorten aan olieproducten ontstaan, is er nog niet. Daar wordt wel aan gewerkt.

Het is goed om voorbereid te zijn om schaarste, zegt Hans van Cleef, senior econoom energie bij het economisch bureau van ABN Amro. Op korte termijn voorziet hij geen schok op de oliemarkt als de invoer van Russische olie stil komt te liggen. “De verwachting is dat er voldoende voorraad is om aan de vraag te blijven voldoen.”

De grootste uitdaging zal zijn om de import van olie en olieproducten zoals diesel op peil te houden”, zegt Van Cleef. “Aangezien het mondiale aanbod niet significant zal veranderen, zullen de sancties tegen Rusland vooral een verschuiving van de wereldhandel veroorzaken.”

Maleisië kan meer exporteren

Kijk bijvoorbeeld naar Maleisië. “Dat exporteert twee keer zoveel als het kan produceren, vooral doordat de import van met name Russische olie is gestegen. Dat biedt ruimte voor meer export.” Van Cleef verwacht dat olie en olieproducten duurder zullen worden door de toenemende krapte op de wereldmarkt.

De meeste wegvervoerders in Nederland hebben met hun opdrachtgevers afgesproken om een stijging van de dieselprijs door te berekenen, zegt Albert Jan Swart, sectoreconoom industrie, transport en logistiek bij ABN Amro. “Sinds de Russische invasie in Oekraïne, die in maart al leidde tot een recordprijs voor diesel, hebben transportbedrijven de contracten aangepast zodat de dieselprijs elke week of elke twee weken wordt doorgeprijsd.” Toch is een verdere stijging van de dieselprijs een risico voor de sector.

Momenteel wordt er extra veel Russische olie in de Rotterdamse haven opgeslagen, meldt persbureau Bloomberg. Gezien de afstanden begint de tijd te dringen voor tankers met Russische olie die de Europese havens willen bereiken voordat de sancties ingaan.

Nederland heeft de strategische olievoorraad vijf keer aangesproken

Het Internationaal Energie Agentschap (IEA) is opgericht naar aanleiding van de wereldwijde oliecrisis in 1973-1974. Alle landen die erbij zijn aangesloten, houden een noodvoorraad olie aan voor crisissituaties. Ook Nederland. De voorraad is voldoende voor 90 dagen binnenlandse consumptie.

Het idee erachter is dat een verstoring veel schade kan toebrengen aan de economie en de maatschappij. Zonder brandstof kunnen vrachtwagens geen supermarkten bevoorraden en vallen hulpdiensten stil.

De samenstelling van de Nederlandse voorraad is gericht op het wegtransport en het luchtverkeer. De voorraden zijn niet bedoeld voor de (chemische) industrie en de zeevaart, legt de Algemene Rekenkamer uit in het rapport Focus op strategische voorraden.

In de praktijk wordt 80 procent van de strategische voorraad beheerd door het Rijk en de rest door oliebedrijven. Die bedrijven ontvangen geen financiële compensatie voor het aanhouden van reserves. De voorraad van het Rijk wordt betaald uit een heffing voor consumenten aan de pomp. Het gaat om 8 euro per 1000 liter getankte brandstof, zegt de Rekenkamer. De stichting Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten (Cova) regelt de voorraden voor de overheid.

De Nederlandse strategische olievoorraad is sinds de jaren zeventig vijf keer aangesproken. Dit jaar gebeurde dat tweemaal in het voorjaar door onrust op de oliemarkt na de Russische inval in Oekraïne. Als er olie uit de Nederlandse voorraad wordt verkocht, is het niet zeker dat die op de Nederlandse markt belandt. Ook buitenlandse partijen kunnen de olie namelijk opkopen. De hoogste prijs is het enige criterium bij de verkoop.

null Beeld  Bart Friso
Beeld Bart Friso

Lees ook:

Gasprijs daalt verder, richting 90 euro per megawattuur

De Europese gasprijs is dinsdag verder gedaald naar 92,50 euro per megawattuur. Consumenten zullen waarschijnlijk niet direct profiteren van de lagere gasprijzen op de markt.

EU-leiders bereiken akkoord over olie-embargo, maar de pijplijn naar Hongarije blijft open

De Europese top levert een doorbraak op over het beëindigen van de import van Russische olie. “Aan het eind van het jaar komt er misschien wel 90 procent minder Russische olie naar Europa”, zei een opgeluchte Mark Rutte.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden