AnalyseCoronabeleid

Niks wordt zoals vroeger, zelfs de EU niet

Beeld Studio Vonq

Woensdag presenteert voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie een megapakket dat vooral is bedoeld om de EU (financieel) gezond en klimaatbewust uit de coronacrisis te helpen. Het is de basis voor een veel principiëlere discussie: waarheen, waarvoor met de EU?

Welk soort globalisering willen we?

Is het een U? Is het een W? Nee! Het is een V! Maar wel een zeer diepe. Economen heb je in honderden soorten en maten, maar de wiskundig aangelegde grafiekenvreters zien in de coronacrisis vooral een lettervorm die de diepte van de recessie weergeeft.

Deze historische coronarecessie ziet er dus uit als een ongekend diepe V. De economische krimp uit de eerste fase wordt voor de Europese Unie als geheel geschat op minstens 7,4 procent in 2020, bleek eerder deze maand uit de lenteprognose van de Europese Commissie.

Die klap is hard. De grote vraag voor de grafiekliefhebbers is of het gehoopte herstel daarna, de rechterhelft van de V dus, net zo steil omhoogloopt als die omlaagging en of we straks kunnen zeggen: zo, die coronacrisis ­hebben we gehad.

Zo simpel ligt het uiteraard niet. Sowieso maken we die terugkeer naar het oude niveau puur cijfermatig zeker niet vóór 2022 mee, want de groei voor 2021 wordt met een zeer natte vinger geraamd op ‘slechts’ 6,1 procent voor de hele EU.

Meerjarenbegroting had allang in kannen en kruiken moeten zijn

De coronacrisis zal nog wel een tijdje duren. Wat de EU daarin absoluut niet kan gebruiken, is een extra crisis over de nieuwe meerjaren­begroting (2021-2027), die eigenlijk allang in kannen en kruiken had moeten zijn. In februari, voor de coronacrisis uitbrak, was die begroting al goed voor een knetterende ruzie tussen regeringsleiders over cijfertjes vér achter de komma.

Maar in drie maanden tijd is de wereld compleet veranderd. De EU-leiders zullen nu grootser moeten denken, dat kan niet anders. Niet alleen in cijfers. De coronacrisis heeft een veel existentiëler debat losgemaakt.

Wie zich blindstaart op die simpele grafiek met de V-recessie denkt misschien dat we aan het einde de draad oppakken en alles weer wordt als vroeger. Maar de economen uit de school ‘economie is geen exacte maar een ­sociale wetenschap’ discussiëren druk over de post-coronamaatschappij. Waren we niet te ver doorgeslagen in de globalisering? Of moeten we die link met de pandemie helemaal niet leggen? De Spaanse-grieppandemie van ruim een eeuw geleden ging immers ook de hele ­wereld over, terwijl we toen met veel minder waren en bovendien lang niet zo innig met ­elkaar verknoopt als nu.

Geen gram paracetamol

Maar de roep om kortere productie-, distributie- en consumptieketens staat deels los van de gevreesde verspreiding van virussen. De lockdowns en de bewegingsbeperkingen hebben ons aan het denken gezet over de afhankelijkheid van verre streken in het algemeen. Dat geldt in deze crisis onder meer voor medicijnen en andere medische spullen.

“Op dit moment wordt er in Europa geen gram paracetamol geproduceerd”, luidde de observatie van EU-buitenlandcoördinator Josep Borrell in een denktank-artikel van vorige maand. Die pijnstiller wordt vooral gemaakt in India en China, het land waar niet alleen de Covid-19-ellende begon, maar dat ook nog eens 90 procent van de wereldwijd gebruikte penicilline produceert.

Als Europeanen de productie van die cruciale medicijnen niet zelf voor hun rekening nemen, dan zouden ze er toch in ieder geval voor kunnen zorgen dat die dichter bij huis komt, stelt Borrell. “Zou het niet verstandig zijn om vanaf nu meer van dergelijke activiteiten in Noord-Afrika te hebben, of elders in Afrika, dan in Azië?”

Volgens de Spaanse oud-minister is het tijd voor meer ‘strategische autonomie’. Hij heeft het over een ‘nieuw soort globalisering, die een evenwicht kan vinden tussen de onweerlegbare voordelen van open markten en de soevereiniteit en veiligheid van landen’.

Zoals er de laatste tijd ook miljoenen hobby-virologen bleken te bestaan, vooral op so­ciale media, zo heb je ook miljoenen meningen over welk soort globalisering straks de beste is. Alleen al voor de Europese Commissie, waarvan Borrell deel uitmaakt, zal het niet eenvoudig zijn met één stem te spreken.

Zoals iedereen staat ook de commissie-Von der Leyen, nog niet eens een half jaar actief, onder druk om oude Brusselse denkpatronen los te laten. De afgelopen jaren wilde de Europese Unie graag worden gezien als wereldkampioen vrijhandel en grenzenbeslechter. Om zich af te zetten tegen het protectionisme van onder anderen Donald ‘America first’ Trump werd het ene handelsakkoord na het andere afgesloten of in gang gezet. Japan, Mercosur (Zuid-Amerikaans handelsblok), Mexico, Indonesië, Australië, Nieuw-Zeeland: hoe verder weg, hoe beter, zo leek het.

Globetrottend rundvlees

Is deze filosofie, inclusief immense hoeveel­heden globetrottend Argentijns rundvlees en Nederlandse kaas, post-corona nog verdedigbaar? De roep om kleinschaligheid en lokalere voedelketens is immers alleen maar luider geworden, van onderop de maatschappij. Hoeveel mensen hebben de afgelopen maanden niet een nabije bioboer of ander kleinschalig buurtinitiatief ontdekt?

Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie.Beeld AFP

Dat de Europese Commissie daar nog lang niet uit is, viel op te maken uit het persbericht dat op 6 mei de economische lenteprognose begeleidde. Daarin wordt gewaarschuwd voor ‘het risico dat de crisis kan leiden tot ernstige verstoringen van de interne markt en tot diepe economische, financiële en sociale onderlinge afwijkingen tussen eurolanden’.

En dan komt het: ‘Er bestaat ook een risico dat de pandemie meer drastische en permanente veranderingen losmaakt in opvattingen over mondiale waardeketens en internationale samenwerking, die zwaar zouden kunnen drukken op de zeer open en onderling verbonden Europese economie.’

Daar klinkt toch een zekere angst in door dat de huidige bezinning eigenlijk nergens goed voor is, zeker niet voor degenen die de pre-coronaglobalisering helemaal zo slecht niet vonden.

Grote getallen, grote woorden

In de EU gaat het vaak om grote getallen en abstracte begrippen, maar met het pakket voorstellen dat de Europese Commissie woensdag op tafel zal leggen, overtreft ze zichzelf.

Al wekenlang kijkt iedereen uit naar dat pakket. Dat draait op het eerste gezicht om harde duiten, maar het vormt ook de basis voor principiële twistgesprekken tussen de 27 lidstaten en het Europees Parlement, waarbij opnieuw grote woorden als ‘solidariteit’ en ‘een zaak van leven en dood’ zullen vallen.

Allereerst komt de commissie-Von der Leyen met een aangepast voorstel voor de meerjarenbegroting (2021-2027). Haar vorige voorstel is alweer twee jaar oud. Over die begroting mislukte een EU-top op 20 en 21 februari. De onenigheid blijft groot, ook al is die begroting in feite minuscuul (rond de 1 procent van de gehele EU-economie). Het geld wordt nog steeds vooral uitgekeerd in de vorm van landbouwsubsidies en zogeheten cohesie- ofwel structuurfondsen voor de armere regio’s.

Door de coronacrisis leven we inmiddels in een totaal andere wereld. Alleen al de Nederlandse eis om die begroting op maximaal 1,00 procent van die hele EU-economie vast te pinnen, wordt steeds moeilijker houdbaar. Die economie krimpt dit jaar immers fors, naar schatting met 7,4 procent.

Tegenover de zuinigheid van vooral vier landen (Nederland, Oostenrijk, Zweden en Denemarken, met Finland en Duitsland als passievere sympathisanten) staat vooral het ­Europees Parlement. Dat dreigt die begroting weg te stemmen als ze niet groot en ambitieus genoeg is. Dus zelfs áls de 27 landen een wonder verrichten en tot een akkoord komen, dan nog dreigt zo’n compromis te sterven in een institutionele strijd.

2 Bovenop die toch al ingewikkelde begrotingsdiscussie legt de commissie woensdag een gigantisch coronaherstelplan. Dat komt bovenop de honderden miljarden euro’s die de afgelopen maanden al zijn vrijgemaakt door de EU-instituties. Het nieuwe plan wordt samengesmolten met de meerjarenbegroting. Volgens een Frans-Duits voorstel gaat de Europese Commissie hiervoor 500 miljard euro lenen op de kapitaalmarkt, en dat geld gaat ze vervolgens doorgeven aan de zwaarst getroffen regio’s en sectoren, in de vorm van giften. De ‘zuinige vier’ willen dat dit leningen zijn, die de landen gewoon netjes moeten terugbetalen. Die twee kampen staan voorlopig met de koppen tegen elkaar. Aan de commissie de zware taak bruggen te slaan met haar voorstel, dat – zo vreest men – daardoor uiteindelijk naar niemands smaak zal zijn.

3 Ook aan de Green Deal van vicevoorzitter Frans Timmermans zal woensdag de nodige aandacht worden besteed. De commissie wil dat het coronaherstel hand in hand gaat met het eerder afgesproken streven om de EU in 2050 geheel CO2-uitstoot-vrij te maken. “Vroeg of laat vinden we een vaccin tegen het coronavirus”, zoals voorzitter Ursula von der Leyen het uitdrukte. “Maar er is geen vaccin tegen klimaatverandering.”

Is de EU dood?

De berichten over mijn dood zijn zwaar overdreven, schijnt de Amerikaanse schrijver Mark Twain (1835-1910) te hebben opgemerkt toen een krant abusievelijk zijn overlijden had gemeld. Als de Europese Unie een mens van vlees en bloed zou zijn geweest, had die de afgelopen weken een paar keer hetzelfde kunnen zeggen.

In die zin is de presentatie van het ­megagrote post-coronacrisispakket door de Europese Commissie ook weer van levensbelang. In de coronacrisis vielen immers her en der grote woorden over het bestaansrecht van de unie, het felst in de politieke gevechten om miljardensteun. Trefwoord: solidariteit. Nederland kreeg de volle laag wegens een vermeend gebrek aan clubgevoel. De Portugese premier Costa vroeg zich zelfs af de EU niet beter af zou zijn als dat vervelende Nederland zou ophoepelen.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel eerder deze maand bij een videopersconferentie met de Franse president Emmanuel Macron.Beeld AFP

De Franse president Macron, ook nooit om een superlatief verlegen, sprak van een ‘moment van de waarheid’ voor de EU. Eurocommissaris Frans Timmermans waarschuwde voor de risico’s van ‘de vlucht in nationale gelijkhebberigheid’ en stelde: “Dat de EU zoals we die kennen dit niet zal overleven, lijkt me evident”.

Het is niet voor het eerst dat Timmermans zo somber is over het Europese samenwerkingsproject waaraan hij zijn hart heeft verpand. “Het zou ook wel-eens kunnen stranden”, zei hij in november 2015, in de uitlopers van de eurocrisis en midden in de migratiecrisis.

Uitdovende gele EU-sterren

Het Britse weekblad The Economist ging deze maand mee in de somberheid, met een omslag waarop uitdovende gele EU-sterren prijkten. Volgens het blad worden degenen die beweren dat de EU na al die eerdere crises ook deze wel weer zal overleven verblind door survivor bias (vooroordelen van overlevenden). “Een oncomfortabele reis is gerechtvaardigd als de bestemming de moeite waard is. Maar zonder duidelijk antwoord op de vraag waar Europa eigenlijk voor staat, zal het komende decennium lijken op een nogal zinloze rit.”

Nuchtere waarnemers roepen dezer dagen graag een fabel van de klassieke Griekse dichter Aesopus in herinnering. Daarin draagt een herder zijn zoon op om op de schapen te passen en te waarschuwen als er een wolf verschijnt. Uit verveling roept de jongen een paar keer ‘Wolf!’, waardoor de vader voor niets komt aanrennen. Als die voor de zoveelste keer ‘Wolf!’ hoort, denkt hij: bekijk het maar. Het einde van het verhaal laat zich raden.

Datzelfde dreigt nu te gebeuren met al die noodkreten dat de EU op sterven zou liggen. ‘De waarschuwing moet op het juiste moment komen’, schreef NRC’s ­Europa-columnist Luuk van Middelaar vorige maand. ‘Niet te laat, dan is de patiënt overleden, maar ook niet te vaak of te vroeg. Dan verlies je je geloofwaardigheid.’

Eigenlijk leeft de EU juist op bij crises, stelde Van Middelaar in een recent interview met de Neue Zürcher Zeitung. “Je zou kunnen zeggen dat paniek deel uitmaakt van het crisisbeheer van de EU. Het systeem heeft een gevoel van overleving nodig om actief te worden. Ik denk dat dat ook de reden was waarom Timmermans zo’n dramatische boodschap uitzond.”

Lees ook: 
Coronacrisis laat zien: in de EU is het ieder voor zich

In de coronacrisis wijzen tal van beschuldigende vingers naar de Europese Unie. Die is zo sterk en zo zwak als de volstrekt soevereine lidstaten haar willen maken, blijkt ook nu weer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden