Reportage Fietstocht

Nieuwsgierig naar de witteboordcriminelen van Rotterdam? Ga op fraudefietstocht

De gidsen van de fraudefietstocht in Rotterdam onderzoeker Jethro Vrouwenfelder (l) en accountant Joeri Frietman (r). Beeld Arie Kievit

Witteboordencriminaliteit is van alle tijden. Een fraudefietstocht door Rotterdam laat belangstellenden malversaties zien uit het nabije en verre verleden.

Twintig leden van de controlerende klasse krullen zich om een standbeeld met een hoed in de hand. Accountants, medewerkers van de Belastingdienst, specialisten in bedrijfsethiek: allemaal luisteren ze naar de toelichting van forensisch accountant Joeri Frietman over de in brons gegoten Lodewijk Pincoffs. Hij was een havenbaron en misschien wel de fraudeur met de grootste betekenis voor de Nederlandse economie.

Frietman gidst zijn toehoorders over zonnige Rotterdamse kades en bruggen tijdens de zogenaamde fraudefietstocht. Met onderzoeker Jethro Vrouwenfelder leidt hij de fietsers, werkzaam bij leden van organisator Institute for Financial Crime, langs hoofdkantoren waar corporatiedirecteuren belastende e-mails verstuurden en langs gebouwen waar aannemers een verbouwklus uitvoerden zonder daadwerkelijk te verbouwen. In de hoop fraude uit de ivoren accountantskantoren te halen, en om hun gehoor te vertellen over de belangrijke rol van Rotterdam in de Nederlandse fraudegeschiedenis.

“Hier komt het allemaal samen”, zegt Frietman gesticulerend naast het standbeeld van Pincoffs. De Rotterdammer was in de negentiende eeuw de grote man achter de uitbreiding van de haven naar het eiland Feijenoord, legt hij uit. De zakenman en politicus richtte een handelsvereniging op en regelde geldschieters om havens te graven en andere voorzieningen te bouwen. Tot bleek dat hij jarenlang geld van de Rotterdamsche Handelsvereeniging (RHV) had gebruikt om de verliezen van zijn eigen bedrijf op te vangen.

Eerste accountantskantoor

12 miljoen gulden ging in rook op en Pincoffs vluchtte naar de Verenigde Staten. De gemeente kocht voor een prikkie de RHV op, uit wier as het hedendaagse Havenbedrijf Rotterdam ontstond. Maar het grove schandaal had nog een ander gevolg, vertelt Frietman. De vervalste balansen van Pincoffs gaven het laatste zetje tot het ontstaan van een nieuwe beroepsgroep: de onafhankelijke accountant. “Het was een van de factoren die Barend Moret aanzetten tot het oprichten van Confidentia”, zegt Frietman. Dit eerste Nederlandse accountantskantoor leeft voort in huidige accountantsgrootmacht EY.

Collega-gids Vrouwenfelder herkent een patroon. “De boef lijkt vaak tegelijk een held”, tipt hij de deelnemers aan de fietstocht. Dat geldt volgens hem bij Pincoffs net zo sterk als bij woningcorporatie Vestia. “Vestia was het schoolvoorbeeld hoe een corporatie met derivaten diende om te gaan”, zegt Vrouwenfelder voor het fraaie oude hoofdkantoor. Hij zwaait met een zwart-witfoto van Marcel de Vries die namens de corporatie derivaten aankocht van een tussenpersoon, om daarna van diezelfde tussenpersoon een deel van provisie overgemaakt te krijgen.

“Nu we hier toch staan: tegenwoordig zit energieleverancier Greenchoice in het pand. Twee frauderende directeuren van dat bedrijf drukten miljoenen achterover. In e-mailverkeer noemden ze elkaar Dagobert Duck en Boris Boef”, weidt Frietman uit. Zijn werk mag om droge feiten draaien, bij dit soort ontdekkingen neigt hij toch voorzichtig naar een vreugdedansje, laat hij fysiek merken.

Geen heilige meneer

Dat Pincoffs in Rotterdam eerherstel en zelfs een standbeeld heeft gekregen is te danken aan voormalig burgemeester Bram Peper, die naar eigen zeggen ‘een zwak voor stoute, ondernemende mensen’ heeft. Peper zelf heeft ook een plek in de fraudefietstocht weten te bemachtigen. Boven het klingelende carillon van het stadhuis uit vertelt Vrouwenfelder over de bonnetjesaffaire. Na een beschuldiging van fraude spitten accountants van KPMG meer dan een decennium aan bonnetjes door. “Met dat soort opdrachten kun je een afdeling twee jaar bezighouden”, zegt Vrouwenfelder.

Peper wist zich na een vernietigend accountantsrapport overigens grotendeels vrij te pleiten van de beschuldigingen. Ja, er waren twijfelachtige declaraties, maar de voorschriften waren onduidelijk, legt Vrouwenfelder uit. Hij laat een veelbetekenende stilte vallen. “Peper was geen heilige meneer. Maar als er geen duidelijke regels zijn, hoe ga je dan om met dit soort feiten?” De controlerende klasse zwijgt en denkt na.

Lees ook

Afdeling vastgoed in Rotterdam heeft zaakjes nog niet op orde

Op de Rotterdamse afdeling vastgoed was het gedurende tien jaar zo’n chaos, dat de Waterfrontfraude er kon ontstaan én kon voortduren. Dat concludeert de raadsenquêtecommissie die het bedrog onderzocht. Een malafide ondernemer ging er met 8 miljoen euro vandoor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden