Kees Wiersum: ‘Op zee is altijd wat te zien, er is leven om je heen. Als het donker wordt, zie je de sterrenhemel boven je. Ik heb honderden keren de Melkweg gezien.’
 Beeld Olaf Kraak
Kees Wiersum: ‘Op zee is altijd wat te zien, er is leven om je heen. Als het donker wordt, zie je de sterrenhemel boven je. Ik heb honderden keren de Melkweg gezien.’Beeld Olaf Kraak

InterviewScheepvaart

Na 68 keer de aarde rond is kapitein Kees Wiersum uitgevaren

Kees Wiersum rondde als kapitein elke bekende kaap die er op de wereld te vinden is. Nu, na 44 jaar varen, is het mooi geweest. ‘We vinden het normaal om alles online te bestellen. Maar er zitten ook grenzen aan de groei.’

Hij zag ijsberen in het noorden, pinguïns in het zuiden. In meer dan honderd landen zette hij voet aan wal. Zijn uitgebreide administratie verraadt dat Kees Wiersum (62) in ruim veertig jaar op zee precies 1.487.559 nautische mijlen heeft afgelegd. Een amper te bevatten afstand van meer dan 2,7 miljoen kilometer. Of ongeveer 68 keer de aarde rond. Of ruim drie keer heen en weer naar de maan. “Je vaart natuurlijk 24 uur per dag door, aan een snelheid van 35 kilometer per uur”, relativeert hij.

Van die doorvaardagen zaten er veel tussen, waarop hij ergens op volle zee domweg meters maakte. Saai? Niet voor Wiersum. “Je loopt je wachtje, pleegt hier en daar onderhoud. En op zee is altijd wat te zien, er is leven om je heen. Als het donker wordt, zie je de sterrenhemel boven je. Ik heb honderden keren de Melkweg gezien. Dat vinden we in Nederland iets heel bijzonders.” De zee biedt ook rust: weg van de hectiek van de havens. “Die worden alsmaar drukker. Nee, zo’n eindeloze reis mocht van mij best nog een paar dagen langer duren.”

Pa ligt op sterven

Op volle zee was Wiersum vooral op zichzelf en zijn bemanning aangewezen. Onafhankelijk, dat woord gebruikt hij vaak. Je zou het ook afgezonderd kunnen noemen. “Ik was ooit in Australië toen ik bericht kreeg van mijn broer: ‘Pa ligt op sterven’. Dat ging via het signaal van Scheveningen Radio, met een hoop gekraak op de lijn.” Even terug naar Nederland kan in zo’n geval niet. “We móesten gaan varen, naar China. Ik wist dat ik daar pas meer zou horen. Daar kwam de telex: pa is overleden. Drie maanden later stond ik pas bij zijn graf.”

Verdrietig, dat zeker. Maar Wiersum ziet het vooral als de consequentie van zijn keuze voor de zee. “Ik wilde als jongen al varen. En toen ik vrij jong trouwde, was al duidelijk dat die keuze onvoorwaardelijk was. Ik zou vaak lange periodes van huis zijn. Delen van de opvoeding van mijn kinderen missen. En het overlijden van mijn vader dus ook. In zekere zin calculeer je dat in: soms ben je er niet als er in Nederland ingrijpende dingen gebeuren.” Koers houden is de enige remedie: overzichtelijk maar waar. “Je kunt niet even een snipperdag nemen of halve dagen gaan werken.”

De volstrekte onafhankelijkheid op zee, met mooie én rauwe kanten, staat intussen wel onder druk. De belangrijkste oorzaak: internet. Voor Wiersum is het een zegen en een vloek tegelijk. Natuurlijk is het fijn om meer mee te krijgen van dierbaren op de wal. “En je ziet bijvoorbeeld eerder dat er slecht weer op komst is. Dan kun je daar al langer van tevoren op anticiperen.”

Maar een groot nadeel is dat iederéén dat nu kan. “De reder kijkt nu ook steeds over je schouder mee. Ze kunnen realtime zien waar het schip zich bevindt. Als je de koers verlegt, krijg je daar meteen vragen over.” In sommige opzichten is de zeescheepvaart niet eens zo heel erg anders dan de zorg of het onderwijs. Ook aan boord gaan digitalisering, toenemende controledrift en steeds meer administratie hand in hand.

Dure typemiep

“Er zijn dagen dat ik dertig, veertig mails krijg”, vertelt Wiersum. “Over hoe laat ik ergens ben en welke formaliteiten er geregeld moeten zijn. Terwijl ik denk: wat gebeurt er als ik daar een dag niet op reageer? Dan kom ik nog steeds op dezelfde tijd aan en heb ik dezelfde papieren nodig. Als kapitein ben je soms ook gewoon een heel dure typemiep.”

In de oplossing voor bureaucratische problemen is de scheepvaart dan wel weer behoorlijk uniek. “In sommige landen doen ze vooral moeilijk in de hoop een fles whisky of een karton sigaretten te krijgen.” Die informele betaalmiddelen heeft een beetje zeevaarder dus altijd aan boord.

Beeld vanaf de Amazone in Peru, waar zelden een groot vrachtschip komt. Beeld Kees Wiersum
Beeld vanaf de Amazone in Peru, waar zelden een groot vrachtschip komt.Beeld Kees Wiersum

Wiersum zag in de afgelopen decennia hoe de goederenstromen in een steeds kleiner wordende wereld groeiden en groeiden. Maar ook dat het systeem kraakt in zijn voegen. “We zijn met zijn allen gaan drijven op China. Daarbij bestellen we van alles online en nemen er geen genoegen meer mee dat we soms ook ergens op moeten wachten.”

En dus, zo concludeert hij, moet alles steeds sneller, efficiënter en scherper. “Er is minder tijd, de schepen worden almaar groter. De grootste kunnen de haven van Rotterdam maar net in. Met 30 centimeter speling onder de kiel, mits ze met hoogwater naar binnen gaan.” Hoe hoger die druk, hoe desastreuzer een menselijke fout uit kan pakken. “Neem de Ever Given, het schip dat afgelopen voorjaar een week lang het Suezkanaal blokkeerde.”

Het roet van de scheepvaart ligt op het ijs

Ook de planeet zelf zag hij vanaf de brugvleugel van zijn schip veranderen. “Ik heb ook langs de Noordpool gevaren, ijsberen gezien. En ijsbergen, hoger dan het schip zelf: heel indrukwekkend. Maar toen ik net ging varen, was het daar nog onbegaanbaar. Nu zie je ook het roet van de scheepvaart op het ijs liggen. Het zwart absorbeert warmte, waardoor het ijs nog weer sneller smelt.”

Het gaat hem aan het hart: enig milieu-activisme is Wiersum niet vreemd. “Ik groeide op in Zwanenburg, onder de aanvliegroute van Schiphol. Dat mijn moeder jong overleed aan kanker, maakt dat ik me altijd zorgen heb gemaakt over de gevolgen van al dat vliegverkeer.”

Het bracht hem er als jonge dertiger toe om anderhalf jaar voor Greenpeace te varen. “Bij zes acties werd ik opgepakt. Daarna was ik de meest gearresteerde kapitein van de vloot.” Nu zet hij zich juist dicht bij huis in voor een schonere wereld. Via het platform Koggenland Energie Neutraal, de nummer 88 uit Trouws Duurzame 100 van 2021.

Wacht even: flauwe vraag misschien, maar droeg hij zelf als schipper ook niet bij aan de roetlaag op het poolijs? “Het is mijn werk; net als jij met de auto hierheen komt om me te interviewen. Ik vervoer vaak alles wat groot en onhanteerbaar is. Dat gaat nu eenmaal niet met de trein of fiets.”

Kees Wiersum aan het werk als kapitein op zijn schip. Beeld Kees Wiersum
Kees Wiersum aan het werk als kapitein op zijn schip.Beeld Kees Wiersum

Monstertocht door de Amazone

Dat werk, dat was hem tot op zijn laatste reis dierbaar. Zijn mooiste avontuur? Een monstertocht over de Amazone. In 2016, nog niet zo heel lang geleden dus. De opdracht: een lading reserve-onderdelen voor waterkrachtcentrales naar Iquitos brengen, in het binnenland van Peru. “De kaarten en navigatie hielden op bij Manaus, de laatste grote stad van Brazilië. Maar daar waren we nog niet eens op de helft van de reis.”

Niet gek: na Manaus zijn er weinig noemenswaardige steden meer. Een fors zeeschip zo ver op de Amazone is een enorme zeldzaamheid. “Ergens langs de oever was een voetbalwedstrijd bezig. Die werd stilgelegd toen we langs kwamen. Er stonden 22 man met grote ogen te kijken: zoiets hadden ze daar nog nooit gezien.” De heenweg verliep nog vrij voorspoedig: na tien dagen op de rivier kon hij zijn lading afleveren. Maar dan de terugweg: die duurde drie keer zo lang, door droogte en lage waterstanden.

Frustrerend? Niet voor Wiersum. Waar een normale sterveling baalt van een vertraagde trein op weg naar huis, genoot hij juist van de trage en bewerkelijke terugweg. Met improvisatie en zeemanskunst loodste hij het schip terug naar zee. “Als er geen kaarten zijn, hoe bepaal je dan waar de vaargeul zich bevindt? ‘Volg het schuimspoor op het water: daar is de rivier het diepst’, zei een van de lokale loodsen. Dat staat in geen enkele zeemansgids. Het bleek te kloppen.”

Klimaatverandering

In feite kwam in die reis alles samen wat hij in al die jaren aan boord had geleerd. De mooie én lelijke kanten van de wereld en het vak. “Je hoort mij nooit zeggen dat vroeger alles beter was. Maar het was prachtig om daar weer eens echt op mezelf aangewezen te zijn, en de weg terug naar zee te zoeken.” Hoe uitdagender die zoektocht was, des te nadrukkelijker kwamen ook zijn klimaatzorgen aan de oppervlakte. Want die droogte die hem een voorspoedige terugweg belette: eigenlijk hoort die niet bij het Zuid-Amerikaanse regenwoud. “We zagen daar ook zandbanken ontstaan die beginnen te stuiven als de Sahara. Daar zie je rechtstreeks terug wat klimaatverandering doet.”

Met pensioen gaat Wiersum nog niet: hij blijft lesgeven aan de Maritieme Academie in IJmuiden, waar hij zelf ooit werd opgeleid. Maar zijn tijd als zeeman, die zit erop. De coronacrisis zette hem aan het denken. “Twee keer per dag de temperatuur van de bemanning meten. En we mochten niet zomaar even de wal op: iedereen bleef aan boord. Dan gaat de lol er wel af.”

En daarbij: hij had al zó veel gezien. Vorig jaar rondde hij de laatste noemenswaardige kaap waar hij nog nooit geweest was. Kaap Hoorn, de uiterste zuidpunt van Zuid-Amerika. En zeg nou zelf: is er een beter slotakkoord denkbaar voor een kapitein die al jaren in de gemeente Hoorn woont?

Kees Wiersum schreef jarenlang columns over zijn leven op zee voor vakblad Schuttevaer, onder het pseudoniem Zware Kees. Donderdag 21 oktober bracht hij een nieuwe bundel uit met 75 verhalen onder de naam ‘Zware Kees - Wanneer ga je weer weg?’. Het boek is verkrijgbaar via uitgeverij De Alk: www.alk.nl

Lees ook:

Een CO2-prijs betalen? Vooral de scheepvaart schrikt wakker

Vervuilende schepen bleven altijd buiten schot in klimaatplannen. Eurocommissaris Frans Timmermans wil dat ze een CO2-prijs gaan betalen. Dat is even slikken voor de sector.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden