Uitspraak

Moet een crimineel in de bijstand zijn hennepkwekerij bij de gemeente aangeven?

Hennepplanten telen en een bijstandsuitkering ontvangen, gaat moeilijk samen.  Beeld Joris van Gennip
Hennepplanten telen en een bijstandsuitkering ontvangen, gaat moeilijk samen.Beeld Joris van Gennip

Een man uit Rijswijk had een hennepkwekerij in zijn woning. Daardoor moest hij duizenden euro's aan onterecht ontvangen bijstand terugbetalen. Hij maakte bezwaar: de bijstandsregels zouden hem dwingen zichzelf aan te geven.

Lukas van der Storm

Het is een van de pijlers onder het Nederlandse bijstandsbeleid. Wie een bijstandsuitkering krijgt, moet de gemeente op de hoogte stellen van werkzaamheden waarmee geld te verdienen valt. De bijstand is immers bedoeld als laatste vangnet: wie geen andere middelen van bestaan heeft, kan er een beroep op doen. Verdient iemand bijvoorbeeld 300 euro per maand omdat hij werkt? Dan gaat de uitkering omlaag.

Dat principe geldt niet alleen voor keurige bijbaantjes: ook criminelen hebben ermee te maken. Wie naast zijn uitkering een hennepkwekerij begint, is natuurlijk eerst en vooral strafbaar. Maar daar blijft het niet bij. Hennepteelt is – net als elke andere (bij)baan – een ‘op geld waardeerbare activiteit’ die een bijstandsgerechtigde aan de gemeente moet melden. Doet hij dit niet, dan schendt hij zijn inlichtingenplicht. In de meeste gevallen leidt dat tot een forse terugvordering van het te veel ontvangen uitkeringsgeld.

6800 euro ingevorderd

Dat overkwam ook een man uit Rijswijk. De politie viel in 2014 zijn woning binnen en trof daar een kwekerij met 178 planten. Dat leidde niet alleen tot een veroordeling en een huisuitzetting, maar ook tot een invordering van 6800 euro aan onterecht ontvangen bijstand. Tegen dat laatste ging hij bij de rechter in beroep. Zijn redenering: de werkwijze van de overheid dwingt hem in feite om zichzelf te verraden. Meldt hij zijn hennepkwekerij bij de gemeente, dan zal die immers naar de politie stappen.

Dat zou volgens de man indruisen tegen het zogeheten ‘nemo-teneturbeginsel’. Dat ziet erop toe dat niemand kan worden gedwongen aan zijn eigen veroordeling mee te werken: het alom bekende zwijgrecht is hier bijvoorbeeld op gebaseerd. Toch gaat die vlieger in dit geval niet op, zo beredeneert de Centrale Raad van Beroep (CRvB) in een vorige week gepubliceerd vonnis.

Dilemma was te voorkomen

De hoogste rechtbank in zaken over sociale zekerheid voert daarbij onder meer aan dat er voor de man manieren waren om dit dilemma te voorkomen. Hij had immers ook zijn bijstandsuitkering kunnen beëindigen. In dat geval was hij niet meer verplicht om inlichtingen aan de gemeente te verstrekken over zijn werkzaamheden.

Bovendien, zo oordeelt de CRvB, is er geen rechtstreeks verband tussen zijn melding bij de gemeente en eventuele strafvervolging vanwege hennepteelt. De gemeente is wettelijk niet verplicht om de politie op de hoogte te brengen van de hennepkwekerij. Het doorgeven van informatie die van belang is voor zijn uitkering, staat daarom ‘in een te ver verwijderd verband’ met een overtreding van de Opiumwet.

Een stuk of vijftien procedures

Mocht het toch anders zijn, dan zou het niet aan de CRvB, maar aan de strafrechter zijn om hierover te oordelen. Anders gezegd: stel, de man had zijn werkzaamheden netjes opgegeven en de gemeente had aan de politie doorgespeeld dat hij een hennepkwekerij bestierde. Dan had de strafrechter kunnen beoordelen of het nemo-teneturbeginsel in dit concrete geval was geschonden.

De terugvordering is door de CRvB wel iets gematigd. Dat komt doordat de gemeente zijn bijstand ook ná het oprollen van de kwekerij terugvorderde, terwijl over die periode niet kan worden bewezen dat de man zijn inlichtingenplicht schond. Hij teelde toen immers geen hennep meer.

Overigens komen zaken rondom terugvordering na een drugsvondst met regelmaat bij de CRvB voorbij. Alleen al dit jaar zijn er een stuk of vijftien beroepsprocedures gevoerd. Daarbij werd nog niet eerder een beroep op het nemo-teneturbeginsel gedaan.

Lees ook:

De sociale advocatuur is uitgehold, de behoefte eraan juist gegroeid: ‘De menselijke maat? Niet bij de IND’

De sociale advocatuur is uitgehold in twintig jaar tijd, zeggen de sociaal advocaten van AK Oost. Met kunst- en vliegwerk houden ze hun praktijk draaiende. En hun cliënten, die hebben het nog moeilijker. ‘Voor mensen aan de onderkant pakken bureaucratisering en juridisering dramatisch uit.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden