BoekrecensieEconomie

Mariana Mazzucato gebruikt de eerste maanlanding als een stap naar eerlijker kapitalisme

Astronaut Buzz Aldrin op de maan gefotografeerd door zijn collega Neil Armstrong, de eerste mens op de maan.  Beeld EPA
Astronaut Buzz Aldrin op de maan gefotografeerd door zijn collega Neil Armstrong, de eerste mens op de maan.Beeld EPA

Economie moet weer gaan draaien om de publieke zaak, stelt de Italiaans-Amerikaanse econome Mariana Mazzucato.

Iedereen trekt aan Mariana Mazzucato. De Italiaans-Amerikaanse is één van de meest invloedrijke economen op dit moment, veelgevraagd spreker en adviseur. Zo helpt ze de Europese Commissie om een investeringsprogramma van 80 miljard euro zinnig in te vullen. De Schotse premier Nicola Sturgeon werkt met Mazzucato aan een economie waar elke burger profijt van heeft. Zuid-Afrika, Spanje, Zweden, de Verenigde Naties, de Wereldgezondheidsorganisatie: de halve wereld staat bij haar op de stoep om te vragen hoe met haar ideeën aan de slag te gaan.

Die raken dan ook aan een fundamenteel probleem waar de hele wereld mee te maken heeft: het haperende kapitalisme. Het systeem brengt economische groei, zeker. Maar ten koste van een hoop ellende: grote ongelijkheid, klimaatverandering, vervuiling. Dat moet anders, vindt ook de halve – of misschien wel bijna de hele – wereld inmiddels, maar hoe? De grootste zwakte van het economisch systeem zoals dat nu functioneert, is doelloosheid, aldus de diagnose van Mazzucato. Waartoe is het kapitalisme op aarde? Niet voor zichzelf maar om in de behoeften van mensen te voorzien, om te streven naar een beter leven: geen armoede, goede gezondheid, onderwijs, een prettige leefomgeving.

Overheid als actieve aanjager

Alleen, dat lukt dus niet. De oplossing volgens Mazzucato: formuleer de belangrijke doelen, de maatschappelijke opgaven. In haar nieuwste boek Moonshot. Grootse missies voor de hervorming van het kapitalisme laat ze aan de hand van de eerste maanlanding zien hoe het systeem ook zou kunnen werken. De ambitie van de Verenigde Staten in de jaren zestig van de vorige eeuw om de eerste mens op de maan te zetten, maakte ongekende krachten los. Een project waar heel veel geld in ging, de overheid stelde zich als actieve aanjager en investeerder op en vele sectoren en organisaties moesten samenwerken. Het had bovendien een lange tijdshorizon en een gezamenlijk verhaal: ‘wij’ gaan als eerste die vlag op de maan neerzetten, het gaat ‘ons’ lukken.

Mariana Mazzucato Beeld Tania/contrasto / eyevine
Mariana MazzucatoBeeld Tania/contrasto / eyevine

Het Apolloproject was niet vrij van controverses, constateert de aan University College London verbonden Mazzucato. Het was een ‘top-down’-idee, bedacht door machthebbers. En dan ben je eenmaal op de maan en dan heerst er daar beneden op de aarde nog steeds armoede, racisme en oorlog. Maar waar het de econome om gaat is dat zo’n veelomvattende missie wel mogelijk was en dat de overheid hier een cruciale rol in speelde. De overheid nam de regie, investeerde, innoveerde, organiseerde, liep risico. Dat is fundamenteel anders dan de positie die de overheid de laatste veertig jaar zichzelf toebedeelt in de kapitalistische economie. Die schept wat voorwaarden, staat garant voor een lening, repareert hier en daar als er sprake is van ‘marktfalen’ en besteedt liefst zoveel mogelijk uit. Een nogal karige rol die dringend aan herziening toe is, gezien de problemen waar de wereld voor staat.

Krachtproef

Mazzucato, innovatie-expert, rekent in Moonshot, net als in haar boek De ondernemende staat (2013), af met mythes over de verhouding tussen de overheid en de private sector. Eerder liet ze zien hoeveel overheidsinvesteringen er allemaal nodig waren om de smartphone te ontwikkelen. Zonder belastinggeld in innovatie en onderzoek was het huidige mobieltje er helemaal niet geweest. De slimme telefoon is dus niet het product van ‘dynamisch ondernemen’ alleen en toch vallen de winsten die bedrijven ermee maken toe aan hun aandeelhouders en niet aan de burgers die eraan mee betaalden.

In Moonshot toont Mazzucato dat de gezamenlijke krachtproef om een mens op de maan te brengen, de aanzet was tot de ontwikkeling van een indrukwekkende serie technologieën. Dat gaat van zonnepanelen tot snoerloze boormachines, van mri-scanners en beademingsapparatuur tot koelmantels: doe niet alsof die het product van ‘de markt’ zijn, want dat klopt van geen kanten legt Mazzucato uit. Bovendien verwierf de overheid veel kennis en ontstonden vruchtbare publiek-private samenwerkingen.

De overheid zal de uitdagingen waar de wereld voor staat – gezondheidszorg, klimaat, digitale veiligheid – moeten benaderen als een maanlanding. Niet bij wijze van ‘hobbyproject’, het zijn nu ‘doelen die er werkelijk toe doen voor mensen en de planeet’ en nog veel ambitieuzer dan een maanlanding. De overheid moet zichzelf opnieuw uitvinden en richting geven aan een nieuw soort eerlijker en duurzamer kapitalisme, betoogt Mazzucato.

Door Covid-19 zijn overheden al – ongewild – in zo’n proces beland. Het virus geeft eigenlijk een perfecte illustratie van waar Mazzucato heen wil. De in moderne tijden ongekende ziekte-uitbraak vergt ‘samenwerking tussen naties, tussen de burgers, de overheid en de private sector op een hoger niveau dan we ooit hebben meegemaakt’, constateert ze. Het is ‘een lakmoesproef voor wat de staat vermag’. Het snel organiseren van genoeg testen, mondmaskers, beademingsapparatuur en vaccinaties bijvoorbeeld. Dat ging dus in heel veel landen niet goed, omdat de overheid essentiële kennis en vaardigheden de afgelopen decennia heeft uitbesteed of wegbezuinigd.

De economie moet gaan draaien om de publieke zaak, betoogt Mazzucato. Die notie gaat ver terug. Bij de oude Grieken was het een plicht om je als burger met de publieke zaak bezig te houden, noodzakelijk om tirannie te voorkomen. Deed je dat niet dan was je een ‘idioot’, in oud-Grieks.

In Moonshot overtuigt Mazzucato de lezer dat het inderdaad tamelijk gek is om dat niet te doen. In tijden van crisis, nu dus, maar ook met de financiële crisis, worden bedrijven gered met belastinggeld. Als ze weer hersteld zijn en weer winst maken blijft dat geld in private handen. Waarom niet een deel terugsluizen naar de overheid zodat een passend rendement op publieke investeringen ontstaat? Daar kan dan weer CO2-reductie mee betaald worden, training van werknemers, investeringen in onderzoek en ontwikkeling.

Verbeeldingskracht

De aantrekkingskracht van Mazzucato berust op dit soort, in haar boeken goed beargumenteerde, mechanismen. Zij spreekt de taal van de economie, van de kapitalistische wereld, maar fileert de zwakheden zodanig dat daar weinig tegenin te brengen is. De oplossing is ambitieus: algehele transformatie van het economisch systeem door het formuleren van missies. Maar het is niet abstract. Wel nodig is verbeeldingskracht. ‘Het is van belang te beseffen dat verandering alleen kan plaatsvinden als we ervan overtuigd zijn dat een beter leven mogelijk is’, eindigt het boek.

null Beeld

Mariana Mazzucato
Moonshot. Grootse missies voor de hervorming van het kapitalisme
Vert. Ed Lof
Nieuw Amsterdam; 256 blz. € 24,99

Lees ook

Keert echt elke partij zich tegen het neoliberalisme? ‘Dat is toch vooral veel politieke retoriek’

Waar partijen ook over strijden deze verkiezingen, over één ding lijken ze het eens: het neoliberalisme moet gestuit. Ze keren zich tegen een geestverschijning, vindt Patrick van Schie, terwijl Ewald Engelen vreest dat afschaffing van het neoliberalisme alleen met de mond wordt beleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden