null Beeld Studio Vonq
Beeld Studio Vonq

Eerste levensbehoeften

Hoeveel geld is minimaal nodig om van te kunnen leven?

De regering gaat eens per vier jaar opnieuw bekijken wat het zogenaamde sociaal minimum is. Dat is bepaald niet eenvoudig, leggen experts uit. ‘We zijn in Nederland met z’n allen rijk genoeg om het leven voor iedereen waardig te maken.’

Joost van Velzen

“Het bloemetje hoort er ook bij”, zei politica Marga Klompé (1912- 1986) in de jaren zestig van de vorige eeuw. Dat was in het debat over de invoering van de Algemene bijstandswet en Klompé bedoelde ermee dat de financiële ondergrens toch iets hoger zou moeten liggen dan uitsluitend op een houtje kunnen bijten. Althans, als het aankomt op een bijstandsuitkering van de overheid.

Hoe hoog of hoe laag dat zogeheten sociaal minimum tegenwoordig zou moeten zijn, wordt iedere vier jaar opnieuw vastgesteld, staat in het jongste coalitieakkoord. Daarom gaat een elf-koppige, onafhankelijke commissie nu onderzoeken ‘wat verschillende huishoudtypen nodig hebben om rond te kunnen komen en om mee te kunnen doen aan de maatschappij’.

Vroeger een abonnement op de krant nu een mobieltje

Maar wat is rondkomen en wat is meedoen aan de maatschappij? Die norm verschuift natuurlijk steeds, zegt een woordvoerder van het Nibud. “Vroeger zat een abonnement op de krant daarbij, inmiddels is dat een computer en een mobieltje. Zo passen wij onze pakketten steeds aan.”

Met een bloemetje kom je er in ieder geval niet meer. Al in 2009 vond een Nibud-panel van burgers dat een huishouden moet kunnen beschikken over telefoon, een televisie en een computer met internetaansluiting. De burgers meenden dat de Nederlander door de financiële ondergrens zakt als ‘iemand buiten zijn of haar eerste levensbehoeften niets extra’s kan betalen’.

Een zelfstandige woning, gezond eten en nieuw gekochte kleding werden door het panel beschouwd als de eerste vereisten, net als goed verzekerd zijn tegen ziektekosten, brand en inbraak. Wat mensen redelijkerwijs minimaal nodig hebben, hangt uiteraard ook samen met de gezinssamenstelling. De aanwezigheid van kinderen in het huishouden vereist een hoger budget.

Huisdieren tellen niet mee

In de ‘minimum voorbeeldbegroting’ die het Nibud minimaal eenmaal per jaar maakt zijn uiteraard de onvermijdelijke posten opgenomen, zoals huur, energie, kleding en verzekeringen. Zaken als het inhuren van een schoonmaker, roken en de post huisdieren zijn niet in eerste instantie in de begroting meegenomen.

In de nieuwste begroting heeft het Nibud wel de inflatie verwerkt. Een alleenstaande met een bijstandsuitkering in een niet-energiezuinige woning (label E) ziet zijn energierekening ondanks de btw-verlaging dan verdubbelen naar bijna 200 euro. In de supermarkt is deze alleenstaande volgens het Nibud maandelijks 30 euro meer kwijt vergeleken met vorig jaar.

En houd vooral ook rekening met de huidige macro-economische situatie waarin we verkeren, zegt Anna Custers, lector armoede-interventies aan de Hogeschool van Amsterdam. Inflatie, hogere lasten; daar zal de commissie rekening mee moeten houden om tot een advies te komen over wat een redelijk bedrag is om van te leven. “Wat als straks de eindejaarsafrekening van de energieleverancier binnenkomt? De commissie heeft een ontzettend belangrijke taak.”

Wat is een menswaardig bestaan?

Een moeilijke taak ook, vindt Custers. “Voordat je kunt spreken over bedragen moet je eerst de vraag beantwoorden wat een menswaardig bestaan is in de huidige context in Nederland. Om tot een antwoord te komen is een brede, maatschappelijke discussie nodig waarbij niet alleen het Nibud en het CBS moeten worden betrokken, maar ook een constante dialoog met huishoudens moet worden gevoerd.

Het is heel ingewikkeld. Wat een waardig bestaan is, is een normatieve kwestie. Maar dat betekent niet dat we de vraag uit de weg moeten gaan.” Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) hanteert twee zogenoemde armoedegrenzen: het strikte basisbehoeften-budget en het niet-veel-maar-toereikend-budget. De eerste omvat volgens het SCP ‘de minimale uitgaven aan onvermijdbare, basale zaken als voedsel, kleding en wonen’. Ook de uitgaven aan andere ‘moeilijk te vermijden posten’, zoals verzekeringen en persoonlijke verzorging, zijn meegeteld.

Geld voor ontspanning

Het niet-veel-maar-toereikend-budget is iets ruimer en houdt ook rekening met minimale kosten voor ontspanning zoals het lidmaatschap van een sport- of hobbyclub of een jaarlijkse korte vakantie. Luxegoederen, zoals een auto, komen wat het SCP betreft niet in aanmerking voor zaken die we minimaal nodig hebben.

“Uiteraard zijn bij die modellen verschillende keuzes te maken, die lastig objectiveerbaar zijn”, zegt Kees Goudswaard, bijzonder hoogleraar sociale zekerheid. “In bijvoorbeeld de Verenigde Staten werken ze ook met een armoedegrens die is gebaseerd op de budgetbenadering, maar het minimale budget waar zij mee rekenen is veel kariger. Daar tegenover staat de benadering dat armoede in belangrijke mate relatief is. Zo hanteert de EU als armoedegrens minder dan 60 procent van het mediane inkomen.”

Anna Custers denkt dat het uiteindelijk, in de meest ideale situatie, een kwestie is van eerlijk delen: “Het bepalen van het sociaal minimum is een herverdelingsvraagstuk. We zijn in Nederland met z’n allen rijk genoeg om het leven voor iedereen waardig te maken.”

De elfkoppige commissie - die een adviserende rol heeft aan Carola Schouten, de minister voor armoedebeleid - presenteert binnen een jaar haar eindrapport.

Wat is het sociaal minimum bij het CBS?

Het sociaal minimum, zo omschrijft het CBS het fenomeen, ligt op het niveau van de bijstandsuitkering of het AOW-pensioen. Het bedrag is afhankelijk van de leefsituatie (alleenstaand, alleenstaande ouder, samenwonend met partner) en leeftijd. Voor huishoudens met minderjarige kinderen wordt het bedrag aangevuld met kinderbijslag en kindgebonden budget. Ook bestaat er vaak recht op huurtoeslag en zorgtoeslag.

Lees ook:

Kabinet ziet af van extra steun voor lage en middeninkomens

Er komt dit jaar geen extraatje van 500 euro voor de lage- en middeninkomens als tegemoetkoming voor de hoge inflatie en energierekening.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden