Vrouwenquotum

Hoe werkt het old girls network? (Ja, dat bestaat ook)

Beeld Werry Crone

Mannen in goede posities omringen zich graag met het soort mens dat ze kennen: mannen zoals zij. Als het old girls network een vergelijkbaar mechaniek heeft, kán een vrouwenquotum goed uitpakken.

Dit is misschien wel de domste, meest seksistische term uit het Amerikaanse bedrijfsleven ooit, oordeelt vrouwenblad Cosmopolitan in 2013: ­golden skirts. Gouden rokken in goed Nederlands. Dat verwijst naar vrouwen die haast omkomen in de financiële topfuncties. Die zo veel gevraagd worden dat ze moeten bedanken voor een bestuursfunctie hier, een toezichtfunctie daar. 

En hoe lelijk de pars pro toto ook mag zijn, het principe gaat ook op voor Nederland, zegt de Groningse hoogleraar organisatiegedrag Floor Rink. “Een selecte groep van ongeveer honderd vrouwen die, eenmaal doorgebroken, inderdaad overal gewild is.”

Het old boys network kennen we, maar hoe ziet het old girls network eruit? Duidelijk is dat de tweede club minder leden telt. Deze week stemde de Tweede Kamer in met een rigoureus middel om die groep te vergroten: een quotum. De raad van commissarissen (rvc), het toezichthoudend orgaan, moet bij grote beursgenoteerde bedrijven straks voor minimaal 30 procent uit vrouwen bestaan. Met halve maatregelen blijkt het glazen plafond niet aan diggelen te gaan. Dus dan maar zo.

Cijfers en grafieken genoeg om die kloof te illustreren. Vooral het beursgenoteerde bedrijfsleven doet het slecht, blijkt uit een lijvig werk dat het Centraal Planbureau (CPB) en ­Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) afgelopen zomer gezamenlijk presenteerden. De rvc’s van de vijfduizend grootste bedrijven bestaan voor slechts 18 procent uit vrouwen. Niet vreemd dus dat het nieuwe quotum expliciet voor de beursgenoteerde wereld zal gelden.

Nee, dan de zorg. Vrouwen bekleden daar zo’n 40 procent van de commissarisposities. In de commissariskamers van maatschappelijke organisaties als goededoelenclubs en sportverenigingen gaat het zelfs om 49 procent. Al past hier wel wat context. “Deze sectoren bestaan voor het overgrote deel uit vrouwen”, zegt emancipatie-autoriteit en SCP-onderzoeker Ans Merens. “De zorgsector voor 85 procent.” In dat licht bezien, vallen die rvc-cijfers nog tegen.

Mannen hoeven niet te balanceren

Op die paar sectoren na heeft de topvrouw weinig vrouwelijke collega’s in de raadskamer. Dat bemoeilijkt haar werk, zegt Merens. “Ga maar na: mannen worden geprezen wanneer ze knopen durven door te hakken, wanneer ze hard kunnen zijn. Vrouwen krijgen dan het verwijt kil en onpersoonlijk te zijn, bij precies dezelfde beleidskeuzes.”

Laten ze zich van hun zachte, menselijke kant zien, dan zien anderen hen weer als niet competent genoeg. Blijft een dun reepje beleidskeuzes over, waardoor vrouwen níet raar aangekeken worden.

“Mannen hoeven daar niet tussen te balanceren”, zegt Merens. “Die hebben dit hele probleem niet.” Stel nou dat de bedrijfstop wat evenrediger verdeeld is, dan worden vrouwen niet meer gezien als bijzonder en anders, maar als mens, zegt Merens. Dan worden ze net als mannelijke collega’s op hun merites beoordeeld.

Bij de aller-, allergrootste bedrijven gaat het juist het best qua man-vrouw-verhoudingen, zo toont het CPB-rapport. De 25 grootste beursbedrijven voldoen gemiddeld al aan het wettelijk streefcijfer van minstens 30 procent vrouwen in de rvc. De Shells, Unilevers en Rabobanken voelen dan ook meer maatschappelijke druk. “Hun functies staan meer in de aandacht”, duidt Merens.

Een treetje lager kiezen de ‘gewoon grote bedrijven’ volgens Merens vaker iemand uit het eigen network, een ‘vriendje’. “Dat is vaker een man dan een vrouw.” Dat krijg je volgens haar vanzelf in een mannenwereld, want mensen kiezen eerder voor iemand die op hen lijkt. “Ook qua geslacht. Dat is een bekend verschijnsel in de psychologie.”

Het juiste geslacht? Dezelfde hobby’s, dezelfde levensvisie?

En zo kom je toch altijd weer bij ons-kent-ons uit als je het over de bedrijfstop hebt. Het ­eerste waar veel mensen aan denken bij de ­­old boys, de jongens die elkaar de hand boven het hoofd zouden houden. Bovenop de apenrots comfortabel ronddraaien in hun banencarrousel.

Maar precies het bekende psychologische verschijnsel daarachter kan de vrouwen weleens in een stroomversnelling brengen, mocht dat quotum goed uitpakken. Vrouwen die vrouwen aannemen, die nog meer vrouwen aannemen.

Mooi, maar werkt het wel zo in de praktijk? Hoogleraar Rink onderzoekt die dynamiek met haar Groningse collega’s en moet concluderen dat mannen bij sollicitaties vaker iemand lijken te kiezen die op hen lijkt, althans vaker dan vrouwen. Het gaat daarbij om ­aspecten als geslacht, maar ook hobby’s en ­levensvisie.

“Dat bleek eerder dit jaar uit onze proef met honderden leidinggevenden”, zegt Rink. Die vroeg ze om cv’s te beoordelen van mensen die hen zogenaamd zouden opvolgen in het bedrijf. Die cv’s verschilden maar in één opzicht van elkaar: de mate waarin ze leken op de beoordelaar, op de deelnemers aan Rinks onderzoek dus. Competenties en werkervaring waren voor iedereen hetzelfde.

“Voor de vrouwen blijkt het minder uit te maken of degene die solliciteerde op hun eigen functie op henzelf leek. Vooral de feitelijke bekwaamheid deed ertoe, de vraag of iemand inhoudelijk geschikt is. Mannen lieten zwaarder meewegen of iemand hetzelfde in het leven stond als zijzelf.”

Dit zou betekenen dat er geen stroomversnelling aan vrouwenemancipatie aankomt in de bedrijfstop. Vrouwen kijken immers minder naar geslacht in de aanstellingsprocedure. Maar voor die conclusie is nog net wat meer onderzoek nodig, zegt Rink. “Onze studie betrof leidinggevenden uit het middenmanagement, net één laag onder de absolute top dus. Misschien is er in de bovenste bestuurslaag geen verschil meer tussen hoe vrouwen en mannen opereren. Dat de macht aan de top alle bestuurders en commissarissen gelijk maakt in handelen.”

Helaas zijn mensen aan de top per definitie schaars. Niet ideaal voor statistisch onderzoek, waar je juist grote groepen mensen voor nodig hebt.

Op kleinere schaal ziet Rink juist wel een ons-kent-onsdynamiek. Samen met hoogleraren Mijntje Lückerath en Naomi Ellemers ondervroeg ze onlangs 32 topvrouwen. Het overgrote deel van hen kwam aan hun functie via hun informele netwerk.

Als een almaar zwaarder wordend zwart gat

Zo kom je dus uit op een select groepje mannen en vrouwen dat alle bestuurservaring als een almaar zwaarder wordend zwart gat naar zich toetrekt. In het geval van vrouwen is daar kennelijk een aparte term voor bedacht in Amerika, golden skirts. Maar wat dit netwerkfenomeen betreft, verschilt de dynamiek niet zo tussen de beide geslachten.

Begrijp Rink niet verkeerd, de pakweg honderd Nederlandse old girls hebben hun strepen verdiend. “Het zijn absoluut heel hooggekwalificeerde mensen, daar wil ik niets aan af doen.”

En ze kennen elkaar ook heus niet allemaal van het studentencorps, zoals het cliché wil. Waar het wel om gaat is dat er weinig ruimte is voor mensen van buitenaf, zegt Rink, met alle nadelen van dien.

Want zo loop je onverwacht talent mis, en daarmee diversiteit. Op die manier verdwijnt de term golden skirts nooit uit het financiële wereldje. Terwijl dat volgens Cosmopolitan wel zou moeten; niet in de laatste plaats omdat veel vrouwen gewoon een broek dragen.

Vrouwelijke toppers, Nederlandse golden skirts

Annemarie Jorritsma (1950)
Commissaris bij Alliander en PwC
Als oud-minister van economische zaken weet je wel het een en ander van geldzaken. Na haar ministerschap tot 2002 was VVD’er Annemarie Jorritsma lange tijd burgemeester van Almere, om daarna aan de slag te gaan in meerdere raden van commissarissen. Ook is ze fractievoorzitter in de Eerste Kamer namens de VVD.

Jolande Sap (1963)
Commissaris bij onder meer KPN, KPMG en Fairfood International
Niet iedereen weet dat Jolande Sap econome is. Ooit adviseerde Sap, vooral bekend van haar fractievoorzitterschap voor GroenLinks, het ministerie van sociale zaken over emancipatie. Nu zit ze in meerdere raden van commissarissen en is ze bestuurslid van het Nationaal Groenfonds.

Annet Aris (1958)
Commissaris bij onder meer Rabobank, ASML en Randstad
Achttien jaar ervaring bij gerenommeerd adviesbureau McKinsey, commissaris bij meerdere grote ondernemingen, docent ‘digitale verandering’ op businesschool Insead. Zo opgeteld is het niet gek dat Annet Aris dit jaar bovenaan de Top-100 lijst van corporate vrouwen staat van Management Scope.

Petri Hofsté (1961)
Commissaris bij onder meer Rabobank en Achmea
Na een postdoctorale accountstudie aan de Vrije Universiteit heeft Petri Hofsté bij zo’n beetje alle financiële dienstverleners gewerkt die je maar kunt bedenken, denk je bij het zien van haar cv. Van De Nederlandsche Bank tot pensioenuitvoerder APG, van KPMG tot ABN Amro. Nu bekleedt ze vooral commissariaten.

Corien Wortmann-Kool (1959)
Commissaris bij onder meer Aegon, Save the Children Nederland, het Kadaster
Corien Wortmann-Kool is regelmatig in het nieuws als bestuursvoorzitter het grootste pensioenfonds van Nederland, overheidsfonds ABP. Daarvoor zat ze in het Europees Parlement (de Europese Volkspartij), was ze plaatsvervangend directeur transport op het ministerie van verkeer en waterstaat en gemeenteraadslid in Zeist.

Sonja Barendregt-Rooijers (1957)
Commissaris bij ASR Nederland, Robeco en de Volksbank
Sonja Barendregt-Rooijers begon in 1975 te werken bij internationaal accountantsbureau PricewatersCoopers, was vervolgens bijna twintig jaar partner van de Nederlandse tak daarvan. Nu houdt ze vooral toezicht op de bancaire wereld.

Lineke Sneller (1965)
Commissaris bij onder meer Achmea, ProRail, CCV Group
IT-expert Lineke Sneller is hoogleraar aan de Nyenrode Business Universiteit, en schreef een boek over de toegevoegde waarde van commissarissen met digitale kennis: De commissaris en het toezicht op IT.

Lees ook:

Vrouwenquotum is geen wondermiddel tegen ongelijkheid, blijkt in Noorwegen

De Tweede Kamer beraadt zich op een genderquotum. In Noorwegen werd dat in 2006 bindend. Werkt het?

Grote bedrijven moeten verplicht 30 procent vrouwen in de top aanstellen

Voor het eerst is er een meerderheid voor een verplicht vrouwenquotum. De Tweede Kamer wil 30 procent vrouwen in de raden van toezicht in grote bedrijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden