FinCenFilesWitwassen

Hoe schimmige roebels door Nieuwegein vloeien

Beeld Sander Soewargana

Ze houden kantoor op afgelegen bedrijventerreinen in Amsterdam en Nieuwegein en zouden verantwoordelijk zijn voor de smokkel van enorme hoeveelheden dubieuze roebels. Wat steekt er achter Schildershoven en Tristane, twee Nederlandse effectenhandelaren?

Een crimineel netwerk dat miljarden euro’s wegsluist uit Rusland, een bank die dat faciliteert, een verdacht sterfgeval en een Kalasjnikov op tafel. Wie zou denken dat Nederland tot aan zijn knieën in die wereld zit? Dat je voor sommige hoofdstukken uit zo’n verhaal gewoon kunt aanbellen in Nieuwegein?

Daar, boven een vaal-blauw geschilderde karateschool op een industrieterrein aan de Herenstraat, zetelt effectenhandelaar Schildershoven Finance. Uit onderzoek van Trouw, het Financieele Dagblad en onderzoeksplatform Investico blijkt dat deze handelaar, net als Tristane Capital uit Amsterdam, betrokken was bij kapitaalvlucht uit Rusland op wereldschaal. En dat ze daarbij hulp kregen van ING Slaski, een Poolse dochter van de Nederlandse grootbank.

Liever luisteren naar dit verhaal? Klik dan op de speler hieronder.

Geld uit Rusland naar het westen verplaatsen mag in veel gevallen niet, zoals wanneer het gaat om geld van oligarchen en bedrijven die op een westerse sanctielijst staan. Ook de Russische regering heeft niet altijd graag dat rijke inwoners hun kapitaal over de grens parkeren, al was het maar omdat het land dan vermogensbelasting misloopt. En soms gaat het simpelweg om crimineel verkregen geld dat aan het zicht wordt onttrokken.

Het is niet eenvoudig om te doen, roebels smokkelen met een waarde van miljarden euro’s. Maar het kán wel, met wat opsporingsinstanties illegale spiegelhandel noemen.

Zo werkt illegale spiegelhandel

Dat werkt zo. Stel dat een Rus zijn roebels wil omzetten in dollars, ponden of ­euro’s. Dan klopt hij aan bij een netwerk van grotendeels anonieme bedrijfjes die dat samen voor hem regelen.

Eén van die bedrijfjes neemt de roebels van de Rus en gebruikt die om effecten mee te kopen. Aandelen of obligaties bijvoorbeeld. Welke precies doet er niet toe, als ze maar wereldwijd verhandeld worden. Het bedrijf ruilt die aangekochte effecten met andere bedrijfjes uit het netwerk, vaak in een land waar bedrijfseigenaren volledig worden afgeschermd, denk aan de Britse Maagdeneilanden of Cyprus. Vanuit daar worden de effecten doorverkocht in Europa of de Verenigde Staten. Voor die transactie wordt het netwerk betaald in euro’s, ponden of dollars, die op een westerse bankrekening van de Rus worden gestort. Die kan zijn geld dan, eindelijk, ongestoord in het westen uitgeven.

Spiegelhandel dus, omdat de betrokken partijen het kopen en verkopen van effecten spiegelen langs de as van het voormalige IJzeren Gordijn. Niemand die nog doorheeft dat die euro’s of dollars ooit (illegaal verkregen) roebels waren.

Twee Nederlandse effectenhandelaren, Schildershoven en Tristane, speelden een sleutelrol in dit netwerk, in elk geval tot 2017. Dat stelt de Amerikaanse financiële inlichtingendienst FinCen in een geheim document. De twee verkochten hier, in ­Europa, obligaties namens het criminele netwerk. FinCen zegt dat ze, samen met een bedrijf uit Letland en een bedrijf uit ­Cyprus, voor miljarden dollars aan Russisch kapitaal naar het westen importeerden.

Het Poolse ING Slaski hielp hen daarbij. De bank voerde de effectentransacties uit tussen de Nederlandse handelaren en ­kopers uit de markt, zodat er dollars voor ­terugkwamen, zo blijkt uit gesprekken met direct betrokkenen en uit bankdocumenten in handen van Trouw. Dat betekent dat ING Slaski, al dan niet bewust, op een cruciaal punt meewerkte aan mogelijk witwassen.

Lees ook:

Weer een internationaal onderzoek: waar gaan de FinCenFiles precies over?

Voor al onze verhalen rond de FinCenFiles: ga naar trouw.nl/fincenfiles.

Goed gezelschap

Daar moet je als bank niet aan willen meewerken, had Deutsche Bank de Poolse bank kunnen meegeven. Deutsche was tussen 2011 en 2014 ook betrokken bij spiegelhandel, naar nu blijkt door hetzelfde netwerk, en kreeg daar in 2017 een boete van 630 miljoen dollar voor van Amerikaanse en Britse toezichthouders.

De spiegelhandel waarop Trouw, FD en Investico deels zicht hebben, voltrok zich vooral rond 2014. Dat is twee jaar nadat de Rus Alexander Perepilitsjni zomaar dood neerviel. De 44-jarige zakenman had net een nieuwe verzekeringspolis afgesloten en van zijn verzekeraar gehoord dat hij kerngezond was. Maar dan, op 10 november 2012, bezwijkt hij tijdens het joggen in de buurt van zijn villa in het Engelse Weybridge, vlakbij Londen.

Verdacht, vonden de Engelse en Amerikaanse autoriteiten. Perepilitsjni had net besloten om informatie bekend te maken over een netwerk van personen en bedrijven dat zo’n 200 miljoen euro aan zwart geld uit Rusland naar Europa had gesluisd. Over zijn plotselinge dood is nog veel onduidelijk.

Duidelijk is wel dat het bedrijf waar Perepilitsjni grootaandeelhouder van was, ­Financial Bridge, eenzelfde soort effectenhandelaar was als Schildershoven uit Nieuwegein. FinCen zou Perepilitsjni’s bedrijf ­later tot hetzelfde spiegelnetwerk rekenen als waarin Schildershoven en Tristane meedraaien.

Vrijwel direct na Perepilichy’s dood krijgt Financial Bridge een nieuwe eigenaar: Igor Marakin. Een man met kort zwart haar die op Facebook op de foto staat met een Kalasjnikov en een handgranaat voor zich op zijn bureau. Deze Marakin neemt zijn bedrijf nog geen twee weken na het overlijden van de vorige eigenaar mee naar de Estlandse tak van Danske Bank, waar hij een rekening opent.

Financial Bridge komt in Estland in goed gezelschap. Zo’n beetje het hele netwerk van criminele bedrijfjes uit het Deutsche spiegelschandaal bankiert daar. En ergens in dat Estlandse bankfiliaal van Danske Bank, waar de nazi’s ooit radio’s maakten en de Sovjets tankonderdelen, begint dat iemand op te vallen.

Evenveel geld als Portugal in een jaar verdient

Howard Wilkinson, afdelingshoofd van de effectenhandel in Danske Estonia, vermoedt in de zomer van 2012 dat er iets niet klopt met een van zijn klanten: Lantana LLP. Een brievenbusfirma uit Londen waar in vijf maanden tijd honderden miljoenen dollars doorheen vloeiden zonder dat het bedrijf inkomen had, of zelfs maar bezit op de balans. Die ontdekking zet Wilkinson, die de zaak later als klokkenluider naar buiten bracht, op het spoor van een hele trits anonieme firma’s die bij ‘zijn’ Danske Estonia blijken te bankieren.

Sommige verhandelen obligaties op een vergelijkbare manier als waarop Deutsche Bank haar spiegelhandel bedreef. Advocatenbureau Bruun & Hjejle concludeert in 2018 dat het gros van de verdachte geldstromen bij Danske een illegale oorsprong lijkt te hebben en vooral van ex-Sovjet-staten naar het westen liep. Danske moet toegeven dat er zo’n 200 miljard euro aan dubieus geld door het kleine Estlandse filiaal is ­gestroomd. Ter vergelijking: dat is ongeveer evenveel als Portugal in een jaar verdient.

Je kunt stellen dat Wilkinson, de principiële Brit in Estland, twee jaar geleden ­onbedoeld een voorbeschouwing gaf op de rol die ING speelt in het verhaal van die andere spiegelhandel. Hij zei in een interview in 2018 met The Wall Street Journal: “Als je geld wilde witwassen, hoefde je ­alleen maar een obscure afdeling te zoeken van een bank met een goede naam. En niemand zal je nog vragen stellen.” Dat doet denken aan ING, een bank met een gevestigde naam, en haar Poolse dochter ING Slaski.

Via een rekening bij die bank verrichtten Schildershoven en Tristane hun handel. En de rol van ING stopt niet bij die betaalrekening: de bank hielp de bedrijven ook bij hun handel. Daarmee staat ING Slaski in het rijtje van Deutsche en Danske.

‘Ja, ING settelde onze handel’

In een document van Tristane, in handen van Trouw, staat dat ING Slaski de effectenhandel ‘settelde’. Dat betekent dat de bank de effectentransactie uitvoerde namens Tristane. Verschillende ex-betrokkenen zeggen dat de bank die dienst ook aan Schildershoven leverde. Onder hen Pavel Doesjin, in 2013 topman van Schildershoven en nu werkzaam bij een handelaar in Letland. ­Telefonisch wil hij best reageren op vragen. Hij weet dan nog niet dat zijn voormalige bedrijf opduikt in een vertrouwelijk rapport van de Amerikaanse autoriteiten dat in handen is van journalisten.

“Ja, ING settelde onze handel”, bevestigt hij onverbloemd met een zwaar Russisch accent. Doesjin zegt dat hij bij Schildershoven verantwoordelijk was voor het zoeken van geïnteresseerde klanten in Rusland, volgens hem uitsluitend institutionele investeerders zoals banken en verzekeraars. Dat verklaart meteen, zegt hij, waarom Schildershoven geen handelsvergunning nodig had in Nederland. Bedrijven die alleen met institutionele beleggers werken, hoefden zo’n vergunning tot 2018 niet te hebben. De Autoriteit Financiële Markten beaamt dat desgevraagd.

Maar wacht, alleen institutionele beleggers? Uit de gelekte data blijkt dat hij handelde met anonieme brievenbusfirma’s, voor bedragen van tientallen miljoenen dollars per transactie. Wanneer de journalisten hem een naam van een brievenbusfirma voorleggen, ontvouwt zich een vast patroon. Doesjin vraagt de journalisten die naam nog een keer te herhalen, om er zeker van te zijn dat hij het goed hoort. Om dan consequent te zeggen dat hij nog nooit van die firma heeft gehoord.

‘Ik word hier behoorlijk ongelukkig van’

En wat vindt hij ervan dat Schildershoven prominent genoemd wordt in een vertrouwelijk rapport van de Amerikaanse autoriteiten over spiegelhandel? Net als zijn huidige bedrijf Baltic Trade in Letland overigens? “Echt?” Ietwat geschrokken, maar vooral gelaten, zegt hij: “Nee, dat wist ik niet. Ik ben verrast. Ik word hier behoorlijk ongelukkig van. Laat ik zeggen dat ik er niets van weet.”

De transacties tussen Schildershoven, Tristane en het spiegelhandelnetwerk waar ICIJ inzage in heeft, vonden plaats in 2013 en 2014. In 2015 kwam het Deutsche-schandaal wereldwijd in de media, inclusief een stuk of tien bedrijven uit dat netwerk. Ook al wist ING Slaski in 2015 misschien nog niet dat Schildershoven en Tristane aan spiegelhandel deden, de bank kon aan de transacties van Schildershoven wel zien dat die handelde met het dubieuze netwerk waar de media over berichtten.

Graham Barrow, die eerder voor de Britse financiële toezichthouder werkte en nu banken adviseert over witwasbeleid, zegt desgevraagd dat een bank met zulke klanten niets te maken moet willen hebben. Tot die conclusie kwamen Dankse en Deutsche Bank eerder ook: zij namen afscheid van sommige bedrijfjes die kapitaalvlucht bleken te faciliteren.

ING Polen deed het niet. Schildershoven was nog tot in 2018 klant van ING Slaski, zegt de huidige bestuurder Vladislavs Zaharovs in antwoord op vragen. Verder claimt hij weinig zicht te hebben op welke zaken Schildershoven deed voor zijn aantreden in 2018, of met wie.

Tristane lijkt tot op de dag van vandaag klant te zijn bij ING Slaski. De bank stond tot en met 2017 in de jaarverslagen van het bedrijf – die direct van internet zijn gehaald nadat journalisten vragen begonnen te stellen – en de rekening lijkt nog altijd actief.

ING Slaski had de klantcontacten moeten checken en dat lijkt niet goed gebeurd te zijn, zegt international witwasautoriteit Louise Shelley van de George Mason Universiteit in de Amerikaanse staat Virginia. Het is één ding om als bank zelf zo’n heel netwerk bloot te leggen, zegt ze, “maar hiervan waren de namen uit het spiegelhandelnetwerk al openbaar uit eerder onderzoek. En software of organisaties als WorldCheck kunnen banken helpen om hun klanten te controleren.”

Naast Russische criminele netwerken zijn er ook Chinese en Nigeriaanse groepen die kapitaalvlucht faciliteren, zegt Shelley. “Maar om dit via effectenhandel te doen, is typisch Russisch. Het werkt heel geraffineerd, je hebt er veel wiskundig onderlegde mensen voor nodig. Die hebben de Russen.”

Sommige Amerikaanse banken, zoals JP Morgan Chase, hadden in 2013 al door dat er rare dingen gebeurden bij de Estlandse tak van Danske Bank en staakten hun betalingsverkeer. ING Polen deed dat niet niet.

In Nieuwegein blijft het stil boven die enigszins afgezonderde vechtschool, als je op een doordeweekse dag op de bel drukt naast het blauwe naambordje met ‘Schildershoven’ erop. Zou er stiekem iemand van achter de rode gordijnen naar beneden ­gluren? Zou er überhaupt iemand binnen zijn?

Wederhoor en reacties:

ING laat weten niet op individuele klanten of transacties te kunnen ingaan en dat de bank bij wet verplicht is tot geheimhouding als er sprake mocht zijn van verdachte transacties.

Over onderzoek naar aanleiding van berichten over spiegelhandel in de media in 2015 zegt de bank: “Bij externe gebeurtenissen die relevant zijn voor ING doen wij altijd onderzoek naar potentiële implicaties voor ING. Over de inhoud van onze bevindingen doen wij echter geen uitspraken.”

Ook ING Slaski zegt geen uitspraken over individuele klanten te mogen doen. De bank voegt toe dat ze haar uitgaven voor klantcontroles fors heeft verhoogd de afgelopen twee jaar.

Zowel huidige als voormalige bestuurders en aandeelhouders van Schildershoven en Tristane geven geen inhoudelijk commentaar op hun rol in het spiegelnetwerk.

Igor Marakin heeft niet gereageerd op vragen van BuzzFeed over de gebeurtenissen rond zijn overname van Financial Bridge in 2012.

Over:

In Nederland zijn de FinCen-files ­onderzocht door een team van platform voor onderzoeksjournalistiek Investico (Anouk Kootstra en Karlijn Kuijpers), Trouw (Jan Kleinnijenhuis en Dirk Waterval) en Het Financieele Dagblad (Gaby de Groot en Johan Leupen). Het onderzoek verschijnt ook in De Groene Amsterdammer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden