Fraude

Hoe een omstreden ‘fraudescorekaart’ voor bijstandsaanvragen werd opgedoekt

Op allerlei manieren lijkt de overheid fraudeurs in de bijstand te willen opsporen. Via het Inlichtingenbureau, maar tot voor kort ook via een ‘fraudescorekaart’.

Welke opleiding doe je? Wat voor beroep? Waar woon je? Valt de postcode wel of niet in een ‘risicowijk’? Tot halverwege vorig jaar maakten 158 gemeenten gebruik van een systeem genoemd de ‘fraudescorekaart’ om bij bijstandsaanvragen te kijken of er sprake was van een potentieel frauderisico. Een computerprogramma verzamelde gegevens en liet weten of er risico was. 

Maar na vijftien jaar verdween het systeem in augustus plots. Volgens minister Wouter Koolmees van sociale zaken omdat het niet voldoet aan de AVG, de Europese privacywet die in 2018 van kracht werd. Maar volgens de Gemeente Haarlem en de ontwikkelaar van de fraudescorekaart was een andere oorzaak belangrijker: het eerdere rechterlijke verbod op het omstreden fraudedetectiesysteem SyRI (Systeem Risico Indicatie).

SyRI koppelde allerlei burgergegevens aan elkaar om mogelijke fraudeurs aan te wijzen. De rechter oordeelde begin 2020 dat dit in strijd was met de mensenrechten, omdat de werking niet transparant was en veel te diep ingreep op privélevens van Nederlanders. De overheid haalde vervolgens ook de fraudescorekaart stilletjes uit alle gemeentesystemen.

Volgens minister Wouter Koolmees (sociale zaken) kwam het stopzetten van de fraudescorekaart niet voort uit stigmatisering van bijstandsgerechtigden, maar uit privacyoverwegingen.Beeld ANP

Controleren effectiever maken

Kenniscentrum Stimulansz ontwikkelde het systeem in 2004 samen met onder meer de gemeenten Utrecht, Oss, Ede en Hilversum. Volgens Stimulansz was de fraudescorekaart oorspronkelijk niet primair bedoeld om potentiële fraudeurs boven water te krijgen. “We wilden controleren effectiever maken”, zegt teammanager innovatie en strategie Evelien Meester, “zodat niet elke aanvraag door dezelfde mengelmoes van strenge controles hoefde te gaan.”

Door bijstandsaanvragen vooraf te screenen op twintig variabelen, zoals postcode en beroep, zou de overgrote groep niet-fraudeurs makkelijker herkend kunnen worden, wat uren uitgebreid handmatig onderzoek kon besparen. Maar volgens Meester ging het systeem bij sommige gemeenten al snel een eigen leven leiden, omdat het stigmatiserend werd.

Problematisch, omdat het vervolgens vaak niet lukte om de vlaggetjes van ‘potentieel frauderisico’ uit gemeentedossiers van bijstandsaanvragers te wissen. “Ook niet nadat was gebleken dat ze niet fraudeerden.”

Hoeveel bijstandsontvangers hierdoor nu nog onterecht met ‘potentieel frauderisico’ in hun dossier lopen, is moeilijk vast te stellen. Elke Nederlandse gemeente kon tussen 2004 en 2020 gebruikmaken van de fraudescorekaart, maar niet elke gemeente deed dat. Tussen december 2019 en juni 2020 waren het er 158, waarvan 25 op maandelijkse basis.

Omstreden risicoprofielen

Geshockeerd, dat is Ester de Ruijter als ze in 2019 eens goed bekijkt hoe de fraudescorekaart precies werkt. Ze is beleidsmedewerker sociale recherche van de gemeente Haarlem, en denkt dat haar melding er mede toe geleid heeft dat de fraudescorekaart landelijk werd opgedoekt. Ze vindt het in 2019 ‘ongelofelijk’ dat de overheid dan nog een systeem aanbiedt dat frauderisico bepaalt op basis van onder meer postcode, geslacht en opleidingsniveau. Want: als het gaat om het maken van risicoprofielen voor mogelijke fraudeurs is dat dan al omstreden, met SyRI in het achterhoofd.

Ook speelt de privacywet AVG in haar verbazing een rol. Want op basis van welke juridische grond kan je zeggen dat iemand in wijk A waarschijnlijker fraudeert dan in wijk B? Bij de fraudescorekaart was dat helemaal niet vastgelegd, wat wel moet. De Ruijter meldt haar ongenoegen bij het Bureau Keteninformatisering Werk en Inkomen (BKWI), verantwoordelijk voor het systeem. Kort na haar melding krijgt De Ruijter bericht van het BKWI: de fraudescorekaart zal landelijk uit alle systemen voor gemeenten worden gehaald.

De stekker eruit

Opvallend is hoe minister Koolmees en staatssecretaris Van ’t Wout het stopzetten van de fraudescorekaart vorige maand beschreven in hun Stand van Zaken. Geen woord over stigmatisering en SyRI, wel over privacy. Het “werd duidelijk dat de werking van het algoritme […] en de motivering voor de gekozen variabelen niet is gedocumenteerd”. Ook zou het AVG-transparantieprincipe ‘niet gewaarborgd zijn’. Dus werd ‘met inachtneming van het advies’ van de Functionaris Gegevensbescherming van het BKWI besloten om de stekker eruit te halen.

De technische privacywetgeving lijkt deels een blikvanger om een gedateerd en stigmatiserend systeem zonder al te veel ophef uit de lucht te halen. De gevolgen voor gemeenten zijn ‘beperkt’, schrijven Koolmees en Van ’t Wout. De Vereniging Nederlandse Gemeenten zou slechts door drie gemeenten benaderd zijn over de mogelijkheden voor een alternatief van de fraudescorekaart.

‘Bijstandsscore’ zelf opvragen

Ontwikkelaar Stimulansz zegt ondertussen afgelopen zomer uit zichzelf besloten te hebben te stoppen met de fraudescorekaart. Aanleiding was volgens teammanager Meester berichtgeving van vakbond FNV. In juli schreef vakbond FNV op haar website kritisch over een ander frauderisicosysteem voor bijstandsontvangers, van het bedrijf Totta Data Lab. FNV riep bijstandsontvangers in de gemeente Nissewaard op hun ‘bijstandsscore’ zelf op te vragen, omdat de werking van het algoritme volgens de vakbond niet transparant was.

Stimulansz wilde zo’n storm met haar fraudescorekaart voor zijn. “Ook omdat het stigmatiseren van mensen juist indruist tegen wat we initieel wilden bereiken. Dus hebben we het hele systeem gewoon weggehaald.” Met de AVG had de keuze volgens Meester niets te maken.

Wijziging 15/01: In een eerdere versie stond dat de gemeente Nissewaard niet goed geïnformeerd is over de algoritmes van hun fraudescorekaart. De vragen van de raad daarover in 2019 en 2020 zijn echter beantwoord door het college.

Lees ook:

Een uitkering gehad? Het Inlichtingenbureau ziet alles.

Hoe werkt het Inlichtingenbureau dat gemeenten helpt te controleren of mensen recht hebben op een bijstandsuitkering?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden