ColumnIrene van Staveren

Hield de overheid bij de bankencrisis de markt nog overeind, nu valt de markt van haar voetstuk

Van verschillende kanten krijg ik de vraag of de economie er anders uit gaat zien na de ­coronacrisis. Het gaat de vragenstellers niet om werkloosheidscijfers of wanneer het bnp weer omslaat naar groei. Nee, mensen zien een glimp van een andere economie. Een economie met een nieuwe balans tussen de markt, de overheid en lokale gemeenschappen. En ze vragen om duiding van de kleine signalen die ze menen te ontwaren.

Ik zie die signalen ook en besef dat de kans voor verandering die de vorige crisis schiep zich weer aandient. En dat we die kans dit keer moeten beetpakken. Want nog een crisis kunnen we ons niet veroorloven. De volgende crisis is al in de maak – een klimaatcrisis.

Waarom we een andere economie nodig hebben hoef ik niet uit te leggen, we lopen al een tijdje tegen de so­ciale en ecologische grenzen van ons doorgeglobaliseerde neoliberale model aan en zijn erg kwetsbaar voor tegenslag. Hoe die andere economie eruit kan zien, daar heb ik wel wat over te vertellen. Want dat is precies het onderwerp dat mij al sinds mijn proefschrift bezighoudt: een andere balans waarin de markt minder ruimte krijgt en de overheid en lokale gemeenschappen juist meer. En het gaat om een andere invulling van de markt, waarin bedrijven gaan voor waardecreatie op de lange termijn waarbij winst geen doel meer is, maar de randvoorwaarde voor het voortbestaan.

Heilige economenhuisjes op de schop

Daarvoor moet wel een aantal heilige economenhuisjes op de schop. Zoals het ideaal van marktwerking. Het idee daarvan is dat door concurrentie de prijzen voor consumenten het laagst zijn en de prikkel tot innovatie het hoogst is. Inderdaad is dat regelmatig het geval. Maar we kennen inmiddels ook talloze voorbeelden waarin dit niet opgaat.

Verplichte Europese aanbestedingsprocedures hebben tot onnodige faillissementen van thuiszorgorganisaties geleid. En hoe hard de EU inmiddels ook boetes uitdeelt aan bedrijven als Google of Microsoft, ze hebben jarenlang kunnen uitgroeien tot de giganten van vandaag, met dank aan de terugtredende overheid. De consument betaalt te veel voor hun diensten, inclusief het gebruik van hun persoonlijke data. Innovatie wordt juist tegengehouden, omdat potentiële concurrenten weggehouden worden. Zonder stevige overheid kunnen bedrijven zomaar monopolist worden.

Solidariteitsprikkel

De coronacrisis laat voorbeelden van het tegenovergestelde zien. Waar ziekenhuizen eerst met elkaar concurreerden om mondkapjes en beademingsapparatuur, heeft het ministerie van vws inmiddels landelijke coördinatiecentra ingesteld om deze spullen centraal in te kopen en te verdelen naar behoefte. Dat is veel efficiënter. Innovatie blijkt eveneens niet per se concurrentie nodig te hebben, maar wordt ook prima gedreven door een solidariteitsprikkel en urgentie. Zo produceert stofzuigerfabrikant Dyson nu beademingsapparatuur, en naaiateliers door heel Europa maken mondkapjes.

Wat we nu zien gebeuren was al aan de gang, maar het was minder zichtbaar. We zagen al trends naar een toenemende rol van de overheid, daar waar de markt het laat afweten: CO2-belasting in plaats van de markt voor vervuilingsrechten, en de Volksbank die waarschijnlijk niet naar de beurs gaat. En voorbeelden van lokale gemeenschappen die de markt links ­laten liggen en met elkaar zonne- of windenergie gaan produceren, of zelf met ouderparticipatie een crèche runnen. Of die collectief goedkoop energie inkopen via de Vereniging Eigen Huis. Samenwerking in plaats van concurrentie.

De overheid hield bij de bankencrisis de markt nog overeind. De coronacrisis laat de markt van haar voetstuk vallen.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden