Prijsstijgingen

Het gat tussen de inflatie en de lonen was bijna nog nooit zó groot, waarom stijgen de lonen niet mee?

Vooral in de horeca stijgen de lonen maar mondjesmaat, namelijk met 0,3 procent in het eerste kwartaal van dit jaar. Beeld ANP
Vooral in de horeca stijgen de lonen maar mondjesmaat, namelijk met 0,3 procent in het eerste kwartaal van dit jaar.Beeld ANP

Torenhoge inflatie en lonen die daar flink op achterlopen. Waarom zit er niet meer loonstijging in het vat?

Dirk Waterval

Als Nederlanders wat meer betaald kregen voor hun werk, konden ze de gigantische prijsstijgingen in de supermarkt, op de energierekening en aan de benzinepomp misschien nog een beetje bijbenen. Maar de lonen blijven daar sterk bij achter.

Sterker, een groter gat tussen de inflatie en de achterblijvende lonen is volgens het Centraal Bureau voor Statistiek niet meer gemeten sinds 1973. Ten opzichte van een jaar geleden zijn de cao-lonen in het eerste kwartaal van dit jaar met 2,4 procent gestegen. Het leven is in diezelfde periode gemiddeld 7,3 procent duurder geworden.

Bijzonder, want tegelijkertijd heerst er een groot tekort aan personeel in zo’n beetje alle hoeken van de arbeidsmarkt. Dat zou toch een goede onderhandelingspositie moeten geven aan vakbonden.

‘Dit is eigenlijk nog een uitschieter omhoog’

Een deel van de verklaring zit in de snelle stijging van de consumentenprijzen. Sommige cao’s waren simpelweg nog niet aan herziening toe sinds de inflatie om zich heen begon te slaan. “Als werkgevers en vakbonden in juli vorig jaar een cao met een looptijd van twee jaar afspraken, dan is de hoge inflatie van de herfst daar natuurlijk nog niet in verwerkt”, zegt arbeidsmarkteconoom Piet Rietman van ABN Amro.

Dus met enige vertraging komt die loonstijging alsnog? Nou, nee, stelt Rietman. Volgens hem is die kwartaalstijging van 2,4 procent eerder een uitschieter omhoog, vergeleken met wat hij van de rest van het jaar verwacht.

Hoe doen verschillende sectoren het?

Bij de overheid gingen werknemers er qua loon het minst op vooruit in het eerste kwartaal: met 0,8 procent. Bij particuliere bedrijven ging het een stuk beter, daar stegen de lonen met 2,6 procent. Wel zit er veel verschil tussen bedrijfstakken. In de horeca, de energievoorziening en het onderwijs kregen mensen er bijvoorbeeld maar 0,3 procent bij. In de sector ‘vervoer en opslag’ mochten werknemers juist op 3,8 procent rekenen, en in de bouwnijverheid en gezondheids- en welzijnszorg op 3,4 procent.

Vakbonden kunnen er ook weinig aan doen

Volgens Rietman kun je de vakbonden in dit geval niet verantwoordelijk houden voor de matige loonstijging. “Ja, de arbeidsmarkt is krap, en dat leidt normaal gesproken tot hogere lonen. Maar veel bedrijven kunnen zo’n stijging nu simpelweg niet betalen.”

Dat zegt ook Erik Heidemann van werkgeversorganisatie AWVN. “De inflatie treft ons allemaal, ook werkgevers. De prijzen voor grondstoffen en voor vervoer zijn hoog, en bedrijven kunnen die niet zomaar doorrekenen aan klanten.” Doe je dat wel, zegt Heidemann, dan zit je over een paar maanden met nog hogere inflatie en dus weer in hetzelfde schuitje.

FNV-vicevoorzitter Zakaria Boufangacha erkent dat het gemiddelde loon achterblijft bij de inflatie. Van werkgevers vraagt de vakbond prijscompensatie voor de inflatie zoals die in oktober van 2021 gemeten is. Dat was toen 3,3 procent. “We sluiten wel steeds meer cao’s af waarin de loonstijging daarboven ligt, bijvoorbeeld in industrie, vervoer en zorg.”

‘Werknemers werken zich helemaal in de rondte’

Maar FNV constateert óók dat in veel bedrijven flinke winst wordt gemaakt. Denk aan de metaalsector en het pakketjes bezorgen. “Daar werken werknemers zich drie slagen in de rondte om die winsten te realiseren. Mogen die dan ook voor een groter deel bij hen terechtkomen?”

Inmiddels vestigt de inflatie nu al bijna een half jaar record na record. En dat het allemaal tijdelijk zou zijn, is sinds de oorlog in Oekraïne nog onwaarschijnlijker geworden. Rietman rekent op een koopkrachtdaling van 3 procent dit jaar, een flinke dreun voor huishoudens. Daar heeft hij de kabinetsmaatregelen van btw- en accijnsverlagingen al bij ingecalculeerd.

Heidemann van AWVN vindt koopkrachtdaling ‘heel vervelend’ maar geen probleem dat werkgevers moeten oplossen. FNV verwacht meer steun vanuit de overheid, bijvoorbeeld in de vorm van subsidies aan lagere inkomens. “Eenmalig 800 euro is bij lange na niet genoeg voor veel huishoudens”, zegt Boufangacha.

Hoe snel stijgen de prijzen inmiddels?

Nederlanders betaalden in maart gemiddeld 9,7 procent meer voor producten en diensten dan een jaar geleden, meldt het CBS. Vorige week publiceerde het statistiekbureau een hoger inflatiecijfer van 11,9 procent, maar dat was volgens de Europese meetmethode, nodig om de situatie in verschillende lidstaten te kunnen vergelijken.

Mensen moesten in maart vooral meer betalen voor elektriciteit, gas en stadsverwarming. Maar ook voedsel is een stuk duurder dan een jaar geleden.

Hoge lonen in combinatie met een hoge inflatie kunnen op zichzelf weer een gevaarlijke cocktail zijn. Bedrijven kunnen de hogere loonkosten gaan doorrekenen in hun productprijzen, waardoor de lonen nog harder moeten stijgen om die nieuwe inflatie bij te benen.

Het gevaar op zo’n loonprijsspiraal maakt het voor centrale banken dan weer wél makkelijker om in te grijpen met een renteverhoging. Mede door de achterblijvende lonen is dat nu lastig voor de Europese Centrale Bank, die over prijsstabiliteit gaat in de eurozone. In de VS is die situatie anders: daar stijgen de lonen wél, en zijn de eerste renteverhogingen ook al een feit.

Lees ook:

ABN AMRO: energierekening pakt niet voor iedereen hoger uit

De energierekening pakt momenteel niet voor alle Nederlanders hoger uit, ondanks dat de gasprijs de laatste tijd fors is toegenomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden