Rechtszaak

Heeft de nieuwe klimaatzaak tegen Shell kans van slagen? Zes vragen en antwoorden

null Beeld Reuters
Beeld Reuters

Niet Shell zelf als bedrijf, maar individuele bestuurders zouden aansprakelijk zijn voor ‘mismanagement’ op het gebied van klimaatbeleid. Dat is de inzet bij een Britse rechtszaak tegen het olie- en gasbedrijf. Hoeveel kans maakt die zaak?

Maarten van Gestel

In navolging van Milieudefensie, die een klimaatzaak won van Shell, klaagt nu ook de Britse milieuorganisatie ClientEarth het olie- en gaswinningsbedrijf aan vanwege falend klimaatbeleid. Uniek aan deze zaak is dat niet Shell als bedrijf verantwoordelijk wordt gehouden. ClientEarth stelt bestuurders van Shell persoonlijk aansprakelijk voor ‘mismanagement’ – ze zouden zich te weinig inspannen om het klimaatbeleid in lijn te brengen met het Klimaatakkoord in Parijs.

Milieudefensie trok ten strijde binnen de arena van het milieurecht, ClientEarth valt Shell juist aan binnen het ondernemingsrecht. Maakt Shell als bedrijf, ook kijkend naar toekomstige winsten, slechte keuzes? “Een zeer opvallende insteek”, zegt de Nederlandse klimaatjurist Tim Bleeker, tevens coördinator van de masterstudie klimaatrecht aan de Vrije Universiteit. Hij promoveerde vorig jaar op de mogelijkheden om bestuurders en andere leidinggevenden zelf aansprakelijk te stellen voor bedrijfsmatige milieudelicten, en gaat de Britse Shell-zaak op de voet volgen.

Jurist Tim Bleeker van de Vrije Universiteit. Beeld Allard Willemse
Jurist Tim Bleeker van de Vrije Universiteit.Beeld Allard Willemse

Wat was het eerste dat u dacht toen u over deze zaak hoorde?

“Het is een interessante en vernieuwende insteek. Het wordt een klimaatrechtszaak genoemd, maar het heeft eigenlijk niets te maken met de naleving van milieuregels of het respecteren van mensenrechten. Het gaat in deze zaak over ‘mismanagement’, dus om de vraag of de strategie van de bestuurders wel in het belang van de vennootschap is. De eisers zeggen eigenlijk dat Shell gelet op het klimaatprobleem een slechte businesscase heeft, en willen dat met een beroep op het ondernemingsrecht veranderen.”

Kent u vergelijkbare klimaatzaken?

“Ik ken één zaak die hier op leek, ook van ClientEarth. Daar spanden ze met aandeelhouders een zaak aan tegen een partij in Polen die een nieuwe kolencentrale wilde openen. De eisers hadden twee gronden voor hun claim. De eerste was processueel: jullie hebben niet op de juiste manier de vergadering van aandeelhouders geconsulteerd. De tweede was beleidsinhoudelijk: jullie zijn gek dat jullie een nieuwe kolencentrale openen, terwijl dat in de toekomst geen verdienmodel meer heeft, omdat het niet op kan tegen hernieuwbare energie. ClientEarth won die zaak, maar puur omdat aandeelhouders niet op de juiste wijze waren geraadpleegd.”

Vindt u het als jurist goed dat personen aansprakelijk worden gehouden, en niet een bedrijf?

“Ik vind het een goede zaak dat mensen die feitelijk de richting van het bedrijf bepalen ter verantwoording kunnen worden geroepen voor bedrijfsmatige milieuovertredingen. Maar bij deze insteek specifiek, om dat via het ondernemingsrecht te doen, heb ik nog mijn bedenkingen. Want dit kan ook averechts werken. De rechter kan straks namelijk ook bevestigen: wat de bestuurders doen is lucratief en daarom in het belang van de vennootschap.”

Milieudefensie won de zaak enigszins onverwachts. Hoe schat u de slagingskans van ClientEarth in?

“Deze zaak is compleet anders. In Nederland was de vraag: is wat Shell doet in strijd met mensenrechten? Hier zal denk ik de discussie losbarsten: is het nog winstgevend genoeg wat Shell doet? Ik vraag me af of ze in dit frame kunnen aantonen dat de bestuurders van Shell wanbeleid voeren. De komende decennia kan het namelijk nog vrij lucratief zijn wat Shell doet. Het Internationaal Energie Agentschap zegt bijvoorbeeld dat we de komende decennia – ook binnen de anderhalve graden doelstelling – nog volop fossiele brandstoffen nodig gaan hebben.

“Daarnaast zijn rechters zeker in het vennootschapsrecht heel terughoudend in het ingrijpen in beleid. Dat doen ze eigenlijk alleen als bestuurders een beslissing te kwader trouw of met tegenstrijdige belangen hebben genomen. In het ondernemingsrecht komen bestuurders veel beleidsruimte toe, de rechter zal niet snel op hun stoel gaan zitten.”

Is dit dan nu al een verloren zaak?

“Er is ook best wat te zeggen voor de claim van ClientEarth, want linksom of rechtsom zullen bedrijven en overheden ingrijpende maatregelen moeten treffen om gevaarlijke opwarming van de aarde te voorkomen. Zoals het er nu voor staat is het klimaatbeleid van Shell niet verenigbaar met de doelen uit het Parijsakkoord. Dan kan het verstandiger zijn nu al het roer om te gooien, dan te wachten tot het je businessmodel achterhaald is.

“Deze nieuwe insteek zorgt in ieder geval voor een nieuwe discussie. Ik hoop dat die niet afleidt van de kern van het probleem, want volgens mij zouden we niet moeten praten over of het investeren in fossiele energie lucratief is, maar of het rechtmatig is.

“Maar stel dat ClientEarth deze zaak wel wint, dan wordt het mismanagement-aspect vanaf nu een ondersteunend argument voor bedrijven om hun klimaatbeleid te wijzigen. Dan is het een heel vernuftige nieuwe insteek.”

De Milieudefensiezaak had al internationale gevolgen voor Shell. Wat kan deze zaak daar überhaupt aan toevoegen?

“Het zijn verschillende zaken met andere implicaties. In Nederland keken we naar de milieuverplichtingen van Shell, dit gaat over de vennootschapsrechtelijke verplichting van bestuurders om het vennootschappelijke belang te behartigen.

“Concreet houdt dat in dat hier een reden kan worden toegevoegd voor bestuurders van fossiele bedrijven om zich meer in te zetten voor de energietransitie. Als blijkt dat Shell niet alleen moet vergroenen vanwege mensenrechten en maatschappelijke verantwoordelijkheid, maar dat dit ook hoort bij een behoorlijke taakvervulling van de bestuurders, dan komt er nóg een verplichting bij.

“Zo’n extra verplichting kan ervoor zorgen dat de interne druk vanuit het bedrijf om te vergroenen toeneemt. Als er volgens de rechter inderdaad sprake blijkt van mismanagement, worden ze niet alleen meer verantwoordelijk gehouden door slachtoffers en ngo’s. Bij mismanagement moeten de bestuurders zich dan voor het klimaatbeleid ook verantwoorden naar de vennootschap, aandeelhouders en het personeel. Als de zaak gewonnen wordt, zal er bij Shell en andere energiebedrijven grote interne druk ontstaan voor groener beleid.”

Lees ook:

Milieuovertredingen door bedrijven? Leidinggevenden kunnen vaker dan gedacht vervolgd worden

Veel milieudelicten in Nederland worden niet effectief bestreden. Jurist Tim Bleker toont aan dat het vaker dan gedacht mogelijk is om achter de verantwoordelijke personen binnen bedrijven aan te gaan.

Milieudefensie dreigt met rechtszaken tegen 29 grote vervuilers. Maken die een kans?

Milieudefensie eist een stevig klimaatplan van 29 ‘grote vervuilers’. Komen ze daar niet mee, dan riskeren ze een klimaatzaak. Of de rechter deze bedrijven ook zou verplichten tot groene maatregelen, is echter de vraag.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden