Besmette tomaten

Hardnekkig virus bedreigt tomaten

Een frisse tomaat die nog niet besmet is met de mysterieuze ziekte.

Nederlandse telers maken zich zorgen over schade aan hun groenten. Besmette tomaten gaan uit de handel. Het virus verspreidt zich snel en is moeilijk te doden. 

Op 21 oktober meldde het ministerie van landbouw dat het ‘Tomato Brown Rugose Fruit Virus’ (ToBRFV) was aangetroffen in de Zuid-Hollandse gemeente Westland. Het virus is ongevaarlijk voor mens en dier, maar schaadt tomaten – en soms ook paprika’s en Spaanse pepers. Besmette groenten kunnen gele en bruine vlekken krijgen – er zijn ook andere symptomen – of zelfs afsterven. Groenten die zijn aangedaan mogen niet worden verkocht.

Inmiddels is het virus aangetroffen bij minstens tien tomatentelers, meldt de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). Zes van hen zitten in de gemeente Westland, drie in Hollands Kroon (in het noorden van Noord-Holland) en één in Brielle (Zuid-Holland). Bij zeven andere telers spreekt de NVWA van ‘zware verdenkingen’.

Probleem voor Nederland en veel andere landen

“Waarschijnlijk zijn die zeven ook besmet”, zegt Rene van der Vlugt, hoogleraar plantenvirologie aan de Wageningen Universiteit. Hij maakt deel uit van een internationale onderzoeksgroep die kennis over het ToBRF-virus inventariseert. “Het is een belangrijk probleem voor Nederland en veel andere landen”, zegt hij.

Telers bij wie het virus is ontdekt, legt de NVWA een ‘eliminatiescenario’ op. Zieke tomaten moeten dan weg. Telers moeten de toegang tot de kas beperken, de kas schoonmaken met een speciaal ontsmettingsmiddel en hommels opsluiten. Hommels kunnen het virus namelijk verspreiden. Tomaten die geen ziekteverschijnselen hebben,  mogen ze blijven verkopen. Dat neemt risico’s met zich mee, want ook groenten die de symptomen niet hebben kunnen besmet zijn.

De NVWA wil niet zeggen hoeveel telers verdachte symptomen bij hun groenten hebben gemeld. Ook is niet duidelijk hoeveel tomaten met het virus zijn besmet en hoeveel er zijn vernietigd. De totale schade die het virus tot nu toe heeft aangericht, is dan ook moeilijk te schatten. Nederland produceert ruim 900 miljoen kilo tomaten per jaar. Negentig procent hiervan, meldt de branche-organisatie van de groenten- en fruitsector,  wordt geëxporteerd naar het buitenland, met Duitsland als belangrijkste afzetmarkt, gevolgd door het Verenigd Koninkrijk. De totale exportwaarde van de Nederlandse tomaten was vorig jaar 1,6 miljard euro. 

Een tomaat die wél besmet is met het Tomato Brown Rugose Fruit Virus.

Virus werd voor het eerst vastgesteld in Jordanië

Van der Vlugt: “In 2016 werd het virus voor het eerst vastgesteld in Jordanië. In 2014 was het, bleek later, al in Israël, maar we weten niet hoe lang het er was. Sindsdien is het virus gesignaleerd in onder andere Duitsland, China, Mexico en dus Nederland.”

Het nieuwe virus is zeer besmettelijk. Volgens de NVWA verspreidt het zich via hommels, handschoenen en gereedschappen, maar bijvoorbeeld ook via mobiele telefoons. “Als het virus op een object zit, kan het nog jaren actief blijven”, vertelt NVWA-woordvoerder Michel van der Maas.

Om verspreiding zo veel mogelijk te beperken, heeft het virus sinds 4 oktober de zogeheten quarantainestatus in Nederland, en sinds november in de hele EU. Tomatentelers zijn verplicht verdachte symptomen bij de NVWA te melden. “We hebben een aantal meldingen gehad”, zegt Van der Maas. “Die worden dan onderzocht. Als de test positief is, noemen we dat een ‘zware verdenking’. Als een daaropvolgende test ook positief is, wordt het een ‘vondst’.” Dan treedt het eliminatiescenario in werking. 

Volgens Van der Maas blijken sommige zware verdenkingen uiteindelijk vals alarm. “De symptomen van ToBRFV komen erg overeen met die van andere tomatenvirussen.”

Resistente tomaat zou verreweg de beste oplossing zijn

Terwijl telers de spreiding van het virus binnen de perken proberen te houden, proberen zaad- en veredelingsbedrijven een resistente tomaat te ontwikkelen. Een woordvoerder van Bayer vertelt dat zijn bedrijf al een paar jaar naar zo’n tomaat zoekt. Ook veredelingsbedrijf Rijk Zwaan zegt ermee bezig te zijn. In het algemeen kost het veredelen van nieuwe, resistente groenten jaren, zegt Bayer. Rijk Zwaan spreekt zelfs van zes tot zestien jaar.

Volgens plantenviroloog Van der Vlugt is een resistente tomaat verreweg de beste oplossing voor het probleem. “Het virus is erg moeilijk te doden. Als je tien miljoen virusdeeltjes op een oppervlak hebt omdat een vrucht geplet is, en dat is best een realistisch aantal, en je doodt er 90 procent, dan hou je nog 100.000 deeltjes over.” Hoeveel deeltjes er nodig zijn voor besmetting? “Misschien maar honderd.”

Ook waarschuwt Van der Vlugt voor halve waarheden die de ronde doen over ontsmettingsmiddelen voor gereedschap of kratten waar besmette vruchten in gezeten hebben. Honderd procent effectiviteit valt bijna niet te garanderen, zegt hij.  “Toch worden uit commerciële overwegingen wel van dat soort claims gemaakt. Mensen zijn snel geneigd die claims te geloven omdat ze een oplossing zoeken. Dat geeft dan een vals gevoel van vertrouwen.”

Lees ook:

‘Niet vatbare’ paprika goed nieuws voor voedselketen

In Wageningen gaat de vlag uit: onderzoekers kunnen een paprikaras telen dat ongevoelig is voor het gevreesde geminivirus

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden