Deidre McCloskey.

InterviewFilosofe Deirdre McCloskey

Filosofe Deirdre McCloskey: Nederlanders zijn echte liberalen, alleen zien ze dat tegenwoordig zelf niet meer

Deidre McCloskey.Beeld Maartje Geels

Deirdre McCloskey vindt Nederland geweldig. Volgens de toonaangevende Amerikaanse filosofe beseffen we niet half wat we aan onze koopmansgeest te danken hebben. ‘Als je handel drijft móet je tolerant zijn.’

Ze noemt zich fan van Jip en Janneke. In de Amsterdamse boekhandel Athenaeum wijst de 77-jarige Amerikaanse naar de kinderboeken. “Al die verhalen bevatten een morele les! Neem de scène waarin Janneke achter haar kraampje rozijnen verkoopt. Jip heeft geen geld en wordt boos als hij ze niet gratis meekrijgt. Janneke zegt: ‘Als je kopen wil, moet je ook betalen’. Dat leert je om niet kinderlijk je eigen belang voorop te stellen. Jip moet volwassen worden.”

Deirdre McCloskey, een van de bekendste verdedigers van de vrije markt, is eventjes in Nederland ter promotie van haar nieuwe boek ‘Why Liberalism Works’. Eind vorige eeuw heeft ze een paar jaar in Rotterdam gewoond. Daar heeft ze álle verhalen over Jip en Janneke gelezen. Om Nederlands te leren, maar ook omdat de moraal van het verhaal haar aansprak. Ze trof er de typisch Hollandse koopmansgeest in aan. In Nederland, het land van de koopman, begon zo’n beetje het moderne vrijemarktdenken en -doen dat de hele wereld zou gaan bepalen.

Over die vrije markt schreef McCloskey meerdere dikke boeken. Een opvallende conclusie luidt: die vrije markt wordt zeker niet bevolkt door egoïstische individuen die zich louter laten leiden door financieel gewin. Mensen leren zelfs deugden in zo’n samenleving. Neem Jip. Hij moet zich bij het marktkraampje van Janneke inhouden. En koopman Janneke, die moet een beetje toegeeflijk zijn naar Jip.

Wie is Deirdre McCloskey

Deirdre McCloskey (1942) is hoogleraar economie en filosofie aan de universiteit van Illinois in Chicago. Ze bezette gedurende vijf jaren de ‘Tinbergen-leerstoel’ voor economie, filosofie, geschiedenis, Engelse taal en kunsten aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Ze schreef meer dan twintig boeken, waaronder een lijvige trilogie over over de opkomst van de burgerlijke cultuur in de moderne tijd: ‘The Bourgeois Virtues’ (2006), ‘Bourgeois Dignity’ (2010) en ‘Bourgeois Equality’ (2016). In Crossing (1999) vertelt ze over de geslachtsverandering die ze in 1995 heeft ondergaan.

Een financiële deal, concludeert McCloskey, is een beschaafde transactie tussen gelijkwaardige individuen. Dat is de kern: gelijkwaardigheid. En die gelijkwaardigheid vind je volgens haar alleen in een liberale vrije markt waarin je als volwassen individuen met elkaar omgaat, zonder een staat die de boel reguleert.

Aan het eind van het gesprek komt het toch ter sprake: waarom ging McCloskey twee decennia geleden naar Nederland om er een paar jaar te blijven? Omdat Deirdre in 1942 werd geboren als Donald. In 1995 werd ze Deirdre. Haar geslachtsverandering leidde tot een breuk met haar vrouw en kinderen, die ze tot op de dag van vandaag niet ziet, ondanks haar pogingen om het contact te herstellen.

Daarna vond ze in Nederland een toevluchtsoord. “Ik kon mijn waardigheid als mens behouden. Het maakt in Nederland gewoon niet uit wat iemand doet. Jullie zijn bezeten door een verdraaid soort verdraagzaamheidswaanzin.”

Maar veel Nederlanders zeggen al jaren dat ze niet tegenwoordig meer zo tolerant zijn.

“Ja, dat zeggen Nederlanders ook tegen mij. Maar dan zeg ik: jullie moesten eens weten hoe het er in de rest van de wereld aan toegaat, ook in mijn eigen land. Iedereen is minder tolerant dan jullie.”

Komt die tolerantie voor uit onze koopmansgeest?

“In de Nederlandse republiek zag je inderdaad die handelsgeest, net als in Venetië. En als je handel drijft, moet je tolerant zijn. Je zult niet afzien van een deal, omdat je die moet sluiten met een moslim of met een Pool. Daarom laten jullie een ander in z’n waarde. Iedereen heeft het recht zijn eigen leven op zijn eigen manier vorm te geven zonder dat medeburgers of de staat zich daarmee bemoeien.

“Dat is best een goede verklaring voor jullie tolerantie. Al moet je niet vergeten dat die ook is ontstaan doordat denkers en schrijvers de gedachte van menselijke waardigheid er bij jullie hebben ingepompt. Geef mensen de ruimte, anders verliezen ze die waardigheid. Je moet ze niet als kind behandelen. To hell with that!

“Nederlanders zijn eigenlijk echte liberalen, alleen zien ze dat tegenwoordig zelf niet meer. Jullie verkiezen een sociaal-democratie en proberen door overheidsingrijpen te komen tot een egalitaire samenleving.”

U kent ons beter dan wij onszelf kennen. U kijkt diep in de liberale ziel van de Nederlander.

In bijna accentloos Nederlands: “Denkend aan Holland / zie ik brede rivieren …”

Als ze het hele gedicht heeft gedeclameerd, zegt ze: “De Nederlandse historicus Huizinga zei het al: jullie zijn ten diepste bourgeois, handeldrijvende burgers. Zo krijg je een mooie samenleving. De Fransen hadden het in de achttiende eeuw al over de zoete handel, die zoveel liever was dan de hiërarchische feodale wereld van daarvoor. Handel maakt alles wat hard is zacht.”

Misschien was handel een verbetering vergeleken met de feodale wereld, maar onze wereldeconomie kent ook vele slachtoffers. Van mensen die worden uitgebuit in sweatshops tot de werknemers van Amazon.

“Het is simpel: door die vrije markt hebben we het allemaal beter gekregen. Rijk en arm. Zonder die vrijhandel en het bijbehorende politieke systeem van het liberalisme zouden mensen nu nog steeds in een hutje wonen en honger lijden.”

Beeld Maartje Geels

Maar hoe zit het dan met de gelijkwaardigheid van de allerarmsten in onze tijd?

“In een liberale samenleving word je tenminste als een volwassene behandeld. Andere modellen, van socialisme tot fascisme, moedigen ons aan om ons als kinderen op te stellen en onze hand op te houden bij de staat. Het probleem is dat mensen dat wel fijn vinden, ze willen niet volwassen worden. Ze willen kind blijven omdat ze niet kunnen leven met de vrijheid.

“En bedenk ook: mocht je je slecht behandeld voelen als werknemer, dan kun je altijd opstappen. Die vrijheid heb je, behalve als je slaaf bent. Die slavernij moet trouwens veel harder aangepakt worden. Vergeet ook niet dat de excessen veel aandacht krijgen, terwijl de gewone mensen in die vrije markt ondertussen in stilte hun lang niet zo slechte werk doen.”

Maar tasten grote inkomensverschillen die waardigheid ook niet aan?

“Je moet met vrolijkheid weten te leven als je minder hebt dan een ander. Vind trots en waardigheid in je werk, wat je ook doet. Die trams hier worden bestuurd door mensen die trots kunnen zijn op hun werk.

“Wees ook niet jaloers. Die superrijken zijn zo stom, laat ze toch lekker ronddobberen op hun superjachten. Je hebt er ook niets aan als al het geld wordt herverdeeld, dat is alleen maar slecht voor de economie, daar heb je uiteindelijk jezelf mee.”

Als verdediger van de handelsgeest hebt u het wel getroffen met uw president. Trump is toch een echte zakenman?

“Trump is een slechte zakenman. Je hoort vaak zeggen dat hij meer had gehad als hij het geld van zijn vader naar de beurs had gebracht en verder niets had gedaan.

“De hoorzittingen luiden het begin in van zijn val. De ratten zullen het schip verlaten: ook de Republikeinen wenden zich dan van hem af. Hij zal vast niet winnen bij de presidentsverkiezingen in 2020, behalve als Elizabeth Warren de democratische tegenkandidaat wordt.” Lachend: “Het is triest, maar mijn landgenoten verkiezen een sociopaat boven een sociaal-democraat.”

Nog even naar de kinderboeken. We leven niet meer in de jaren vijftig, de tijd van Jip en Janneke. Tegenwoordig zijn kinderboeken toch niet meer zo moralistisch?

“Ik hoop juist dat ze dat nog wel zijn. Maar als het niet meer zo is, moet je er bij mij niet mee aankomen. Geen amorele nihilistische boeken voor kinderen, en voor mij ook niet!

“Ik was eindelijk ‘Ulysses’ van James Joyce aan het lezen, maar ik ben ermee gestopt. Dát is pas nihilistisch. Dat levensvijandige zie je ook bij sommige schilders: Picasso vind ik ook maar niets. Het leven is waardeloos bij hem, en je wilt niet weten wat hij van vrouwen vindt.

“Weet je wat het ook is? Ik ben nu 77 en ik ben wel zo’n beetje klaar met al die verhalen over het trieste leven van de mens. Geef mij maar kunst die het leven viert. Matisse bijvoorbeeld, en vooral ook Marc Chagall. Hij beeldt de mens met zoveel warmte af. Dan ervaar je wat menselijke waardigheid betekent.”

Deirdre McCloskey, Why liberalism works. Engelstalig. Yale University Press, 400 pag.,  25,99 euro.

Lees ook:
Tolerant zijn is niet: zomaar alles goed vinden

Juist in Nederland kon alles en iedereen naast elkaar bestaan. Maar de grens van het tolerantiemodel is bereikt, vinden filosofen Theo de Wit en Marin Terpstra. Waarom zou je als boer een offer brengen voor het grote geheel in een land dat niet meer is dan een verzameling totaal verschillende levensstijlen?

Waarom de markt volgens Adam Smith ons geluk bevordert

‘Greed is good’, hebzucht is goed. Dat lijkt de geestelijke erfenis van Adam Smith, oervader van het economisch liberalisme. Maar bedoelde de grote Verlichtingsdenker dat echt?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden