ReconstructieDe zaak-H.

En zo komt oud-ING-topman Ralph Hamers tóch nog voor de rechter

Pieter Lakeman (links) klom, direct nadat het OM had geschikt met ING, in de pen om te pleiten voor vervolging van topman Ralph Hamers (rechts). Beeld Brechtje Rood
Pieter Lakeman (links) klom, direct nadat het OM had geschikt met ING, in de pen om te pleiten voor vervolging van topman Ralph Hamers (rechts).Beeld Brechtje Rood

De uitspraak van het Gerechtshof om oud-ING-topman Ralph Hamers te laten vervolgen kreeg het predicaat ‘historisch’. Welke strijd ging eraan vooraf? Trouw-redacteur Dirk Waterval reconstrueert.

Dus toch, hij wist er dus tóch van. Ralph Hamers, voormalig topman van ING, wist dat zijn bank tussen 2010 en eind 2016 niet voldeed aan de wettelijke verplichting om klanten te controleren op witwassen en fraude. Maar hij liet na om iets met die kennis te doen, oordeelde het Gerechtshof in Den Haag deze week, en dus moet hij worden vervolgd.

Er staan nogal wat details in die uitspraak. Details die laten zien wat Hamers wel en niet wist. En details die op het oog niet lijken te stroken met het beeld dat Justitie twee jaar geleden schetste. Die besloot toen om te schikken met ING, vanwege de wettelijke tekortkomingen die ze bij de bank had aangetroffen. Voor vervolging van personen was te weinig bewijs gevonden.

Maar deze week blijkt dat ING’s interne accountantsdienst tussen 2010 en 2016 allerlei rapporten schreef over structurele misstanden bij de witwasaanpak van de bank, en dat het hoofd van die accountantsdienst zelfs maandelijks aan Hamers rapporteerde.

Dit verhaal kwam tot stand op basis van rechtbankdocumenten, briefwisselingen tussen advocaten en het Gerechtshof en gesprekken met ingewijden. Bij enkelen van hen was dat op basis van anonimiteit, hun naam is bekend bij de hoofdredactie.

Misschien nog opvallender: in 2014 ontving Hamers ‘een alarmerende e-mail’ van zijn hoofd juridische zaken, waarin deze het bestuur aanspoorde om vooral in actie te komen naar aanleiding van de bevindingen van de accountantsdienst. Omdat anders niet alleen ING kans liep op vervolging, maar ook de leden van het bestuur.

Dat laatste is er nu dus alsnog van gekomen. Het Openbaar Ministerie moet de bankier, die in september vertrok naar de chique Zwitserse zakenbank UBS om daar in november aan te treden als de nieuwe topman, op last van het Hof voor de strafrechter brengen.

Direct vielen er in de media woorden als ‘historisch’ en ‘kantelpunt’; strafrechtelijke vervolging van topbankiers komt zelden voor, ook in het buitenland. En als het al gebeurt, heeft een bankier vaak persoonlijk een rol gespeeld in de fraudezaak of de belastingontduiking.

Dat is dus iets anders dan wanneer een bank zich als geheel niet aan de wet houdt. Dan speelt immers vooral de vraag wat de bestuursvoorzitter daarvan wist en wat hij eraan deed. Nee, gewoonlijk handelt het bankwezen dit soort problemen af met schikkingen. Forse, zeker, en ze komen regelmatig voor. Maar toch: schikkingen. Nu is er een nieuwe realiteit, waarin bestuurders zich, ook na zo’n schikking, niet meer veilig kunnen wanen.

Wat ging er aan de beslissing van het Hof vooraf? Welke strijd is er geleverd voor die tot deze ‘historische’ beslissing kwam?

‘Nu kunnen ze niet meer volhouden dat ze van niets wisten’

Historisch of niet, het nieuws over Hamers is al een uur of zes oud als de 62-jarige Guy Hohmann er woensdag over leest. Niet omdat hij de zaak niet echt volgt, maar omdat hij in een andere tijdzone woont en dus wakker wordt als het hier allang middag is.

De Amerikaanse staat Texas heeft Hohmann als curator aangesteld om zoveel mogelijk van het geld terug te halen dat investeerders uit zijn land zijn kwijtgeraakt aan twee beleggingsfraudeurs. Die twee wisten Hohmanns cliënten 35 miljoen dollar afhandig te maken en konden daarvoor bankrekeningen gebruiken bij ING in Amsterdam. Dat was niet gebeurd als die bank zijn klantcontroles op orde had gehad, meent Hohmann, en dus probeert hij een schadevergoeding los te krijgen. Dat lukt nog altijd niet.

Dus als hij in een mailtje van zijn Nederlandse advocatenteam leest dat Hamers vervolgd wordt, denkt hij: dat is goed nieuws. “Niet eens per se vanwege de persoon Hamers”, zegt de hoffelijke en haast bescheiden overkomende Texaan. “Maar omdat ze niet meer kunnen volhouden dat ze van niets wisten. Dat kan helpen bij het regelen van een schadevergoeding.”

Door zijn vasthoudende strijd voor een schadevergoeding speelt deze man in Austin, Texas – tijdens het bellen kijkt hij uit op een gigantisch natuurgebied, vertelt hij, waarin je op sommige dagen coyotes en zelfs zeearenden kunt tegenkomen – een hoofdrol in deze zaak. Al complimenteert hij zijn Nederlandse advocatenteam uitvoerig met hun werk van de afgelopen jaren.

Werk dat op stoom kwam na de schikking van 775 miljoen euro die ING in september 2018 sloot met Justitie. Die schikking vloeide voort uit strafbare feiten die Justitie aan het licht had gebracht en waarover de samenleving én de politiek direct riepen: als het handelen van de bank strafbaar was, waarom dan geen strafvervolging, waarom mag ING het afkopen?

Geld verdienen was belangrijker dan voldoen aan wetten en regels

De misstanden binnen de bank waren voor iedereen te lezen in een openbaar gemaakt feitenrelaas van 24 kantjes en laten zich in drie woorden samenvatten: business boven compliance. Oftewel: geld verdienen was in de onderzochte periode tussen 2010 en 2017 belangrijker dan het voldoen aan alle wetten en regels op witwasgebied. Zo waren er structureel te weinig medewerkers in dienst om transacties en klanten door te lichten en monitoringssystemen stonden bewust zo afgesteld dat ze al na drie meldingen per dag automatisch afsloegen.

Opsporingsambtenaren keerden tijdens hun onderzoek heel ING binnenstebuiten om te zien of er ook mensen voor te vervolgen zijn. In wat het ‘Houston’-onderzoek is gedoopt, hebben onderzoekers mailverkeer van honderden bankmedewerkers doorgeploegd, telefoongesprekken afgetapt in alle lagen van het bedrijf en talloze getuigen verhoord. Justitie woog de bevindingen en concludeerde: hier winnen we geen strafzaak mee.

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Bovendien, zegt toenmalig hoofdofficier Fred Westerbeke de eerste week van september 2018 tegen ‘Nieuwsuur’, vervolging kan zo maar een jaar of vier in beslag nemen. Al die tijd is er geen normstelling voor het gedrag van ING, geen afschrikwekkend voorbeeld voor andere banken, gekwantificeerd met een hard bedrag van 775 miljoen.

Pieter Lakeman schrijft meteen een brief aan het Hof: Vervolg Hamers wél

Maar precies om die normstelling maakt Pieter Lakeman, bedrijfsonderzoeker en activist, zich boos. Nou ja, normstelling, volgens Lakeman is de schikking juist precies een gebrék daaraan, wanneer de hoofdverantwoordelijke niet voor een rechter komt.

Nog geen zes dagen later heeft hij zijn brief klaar aan het Gerechtshof in Den Haag. “Door het niet vervolgen van de heer Hamers dreigt een gevaarlijke verstoring van het maatschappelijk leven, het publieke debat en het financieel stelsel”, schrijft hij. Lakeman vraagt het Gerechtshof om het OM te dwingen er alsnog een strafzaak van te maken.

Tweeënhalve maand later, op 30 november, krijgt het Gerechtshof ook bericht van de Nederlandse advocaten Geertjan van Oosten en Jurjen de Korte. Zij staan vanuit Nederland de Texaanse Hohmann bij in het terughalen van het afgetroggelde geld. Waar Lakeman alleen vraagt om vervolging van de persoon Ralph Hamers, gaat het Van Oosten en De Korte om vervolging van zowel topman Hamers als ING als geheel.

Dat is niet het startschot voor het Gerechtshof om in het bewijs van Justitie te duiken en een oordeel te vellen. Daar gaat nog wel het een en ander aan vooraf. Zo moeten de klagende partijen eerst ontvankelijk worden verklaard. En er barst een strijd los over hoeveel stukken zij mogen inzien uit het vertrouwelijke gedeelte uit het Houston-onderzoek.

Want het uitgebreide feitenrelaas dat bij de schikking is gepubliceerd, bevat niet alle bevindingen uit het Houston-onderzoek, dat goed is voor tientallen ordners vol documenten en transcripties van afgetapte telefoongesprekken. De advocaten van ING dringen er bij het OM op aan om niet onnodig veel van die documenten aan de klagende partijen door te spelen, zo schrijven zij in een brief aan de advocaat-generaal.

Het Hof vindt echter dat de klagende partijen wél recht hebben op aanvullende stukken, waarop Justitie begin november 2019 belt met de ING-advocaten. Boodschap: er zullen toch echt meer documenten richting de klagers moeten dan jullie lief is.

Een amicaal treffen op de gang

Als die kwestie over de documenten uit de weg is, probeert Hamers’ advocaat de drie raadsheren in Den Haag nog te wraken vanwege vermeende vooringenomenheid. Dat lukt niet maar kost wel tijd.

Zo kan het dat de teams van Hohmann en Lakeman pas op 19 augustus 2020, bijna twee jaar nadat zij zich in Den Haag meldden, horen dat ze een deel van de onderliggende Houston-stukken daadwerkelijk mogen inzien.

Die twee teams trekken niet samen op, hoewel ze beide vervolging van Hamers nastreven. Ze ontmoetten elkaar afgelopen najaar voor het eerst, op woensdag 7 oktober, de belangrijkste zittingsdag. Ze lunchen samen in gerechtsgebouw, bespreken de zaak en hun kansen en praten achteraf amicaal na op de gang.

Van Hamers- en ING-zijde zitten er die dag niet minder dan zes advocaten in het gerechtsgebouw. Maar waar is Hamers zelf? Hij is twee keer opgeroepen door het Hof, zowel op 9 september als op 7 oktober, maar op beide dagen is hij niet verschenen.

Dat lijkt zijn zaak geen goed te doen. In de uitspraak die twee maanden later volgt, benoemt het Hof Hamers’ afwezigheid in elk geval expliciet en het Hof wijst er ook op dat Hamers, na de uitkomst van het Houston-onderzoek, geen ‘publiekelijke verantwoordelijkheid heeft genomen voor zijn handelen’.

Hamers’ opvolger Van Rijswijk steekt zijn hand juist zeer diep in eigen boezem

Hoe anders is dat met zijn opvolger, huidig ING-topman Steven van Rijswijk. Die kwam wel langs op de zitting van 9 september. Daar stak Van Rijswijk de hand zó ver in eigen boezem dat hij het pleidooi van zijn advocaat qua schuldbesef overtrof.

Die advocaat had het slechts over ‘tekortkomingen’ in de witwasaanpak. Van Rijswijk zei daarentegen letterlijk tegen de raadsheren: “Er zijn strafbare feiten gepleegd door ING, omdat de Wwft (de antiwitwaswet, red.) langere periode niet is gevolgd. Daar kan ik geen speld tussen krijgen.”

Het Hof oordeelt daarop dat verdere vervolging van de bank niet nodig is. In tegenstelling tot de persoon Hamers.

Blijft de vraag hangen waarom het OM in 2018 overging tot een schikking, nu blijkt dat het al die tijd signalen in handen had dat Hamers wel degelijk wist hoe slecht het gesteld was met de witwasaanpak binnen zijn bank. Maar alleen met die signalen win je geen strafzaak. De crux: bewijs maar eens dat er te weinig gedaan is met die signalen. In enigszins vergelijkbare zaken heeft de strafrechter het OM eerder dan ook in het ongelijk gesteld.

Zelfs met een ‘alarmerende mail’ uit 2014 van het hoofd juridische zaken komt een aanklager er niet zomaar. En daarbij: hoe kan het OM aantonen, echt bewíjzen, dat de topman op dat moment überhaupt kennis heeft genomen van het bericht in zijn mailbox? Dat het tot hem doordrong?

Een dag na de uitspraak van afgelopen woensdag belt Daan Doornbos, advocaat van Hamers, met Trouw. Hij verklaart Hamers’ afwezigheid tijdens de laatste zitting door erop te wijzen dat Hamers toen net was begonnen aan zijn eerste termijn als bestuursvoorzitter bij UBS in Zwitserland. “Je kunt maar op één plaats tegelijk zijn.”

En de bewust e-mail met waarschuwingen? Doornbos zegt dat zijn cliënt daar wel degelijk van op de hoogte was. Sterker: dat er destijds direct en ‘aantoonbaar’ actie op is ondernomen binnen de bank. “Die mail is uiterst serieus genomen.” Waarom daar dan niets over staat beschreven in de uitspraak van woensdag, weet Doornbos niet. “Het Hof weet beter”, verzucht hij.

Lees ook:

Oud-topman Hamers van ING wordt vervolgd voor witwasaffaire

Ralph Hamers, oud-topman van ING, moet van het Haagse gerechtshof vervolgd worden vanwege zijn aandeel in het witwasschandaal waarvoor de bank in 2018 schikte. Hamers wist volgens het hof van de falende aanpak van witwassen onder zijn klanten, maar deed daar te weinig tegen.

De nieuwe topman van ING, Steven van Rijswijk, blijft zich inzetten om witwassen te voorkomen

Steven van Rijswijk krijgt een promotie van risicomanager bij ING naar bestuursvoorzitter. Hij zegt zich te blijven inzetten om witwassen te voorkomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden