Sociale zekerheid

Een hoge boete bij een klein foutje: Enschede wil breken met jaren 'te streng' sociaal beleid, maar hoe?

Inwoners van Enschede kregen een tijdlang te horen dat ze eerst vier weken zelf naar werk moesten zoeken voordat ze een bijstandsuitkering konden krijgen, terwijl ze daar vanaf dag één al recht op hadden. Beeld ANP
Inwoners van Enschede kregen een tijdlang te horen dat ze eerst vier weken zelf naar werk moesten zoeken voordat ze een bijstandsuitkering konden krijgen, terwijl ze daar vanaf dag één al recht op hadden.Beeld ANP

Het sociale beleid van de gemeente Enschede was jarenlang erg streng en dat leidde tot een aantal pijnlijke uitwassen. De gemeente riep daarom een ‘Commissie menselijke maat’ in het leven.

Mensen in de bijstand die per ongeluk een fout maakten in de administratie, waarna de gemeente hun volledige uitkering terugvorderde. Inwoners die te horen kregen dat ze eerst vier weken zelf naar werk moesten zoeken voordat ze een bijstandsuitkering konden krijgen, terwijl ze daar vanaf dag één al recht op hadden. De gemeente Enschede ging de afgelopen jaren niet zachtzinnig om met mensen die een beroep deden op sociale voorzieningen. Met die aanpak zocht de gemeente niet alleen de rand van de wet op, soms ging ze daar zelfs overheen.

Dat blijkt uit een rapport van de Commissie menselijke maat, die de gemeenteraad in maart in het leven riep. Dat driemanschap, met hoogleraar socialezekerheidsrecht Gijsbert Vonk als voorzitter, moest een onafhankelijk oordeel geven over hoe Enschede de Participatiewet (werk en bijstand) en de Wmo (ondersteuning zorg/welzijn) uitvoerde. En dus ook hoe het daarbij gesteld was met die menselijke maat. Is Enschede een overheid die puur naar de letter van de wet handelt? Of die ook nog weleens in de geest van de wet gemotiveerd wil afwijken?

Strenge aanpak kantelt al

Het antwoord op die vragen is de laatste tijd al rap aan het veranderen, constateerde de commissie. De strenge aanpak uit het verleden raakt steeds verder op de achtergrond: ook in politiek Enschede groeit al een tijdje het besef dat een te rigide overheid slachtoffers kan maken. De ernst van het toeslagenschandaal werd in steeds vollere omvang duidelijk, en ook op het gebied van bijstand en gemeenten kwamen steeds meer schrijnende situaties aan het licht.

Maar het verleden heeft wél zijn sporen nagelaten, concluderen de onderzoekers ook. Het wantrouwen bij kwetsbare inwoners is groot. En de verhoudingen met organisaties die hen bijstaan, zoals het Diaconaal Platform Enschede, zijn fors geschaad.

Mede daarom komt de commissie tot een opvallende aanbeveling: de gemeente zou zo snel mogelijk hardop moeten zeggen dat ze het nu anders doet. “Erken dat de gemeente afscheid heeft genomen van het strenge beleid dat in het verleden is gevoerd, met verwijzing naar de gevolgen van dit beleid voor kwetsbare groepen”, concluderen de drie commissieleden.

Is er wel ruimte in de wet?

De gemeenteraad kon de commissie dinsdagavond vragen stellen over het rapport. Veel fracties leken daarbij nog te worstelen: meer menselijke maat, dat wil iedereen wel. Maar hoe precies? “In hoeverre is er ruimte in de wet?”, vroeg Vic van Dijk (D66) zich af. “In het verleden kregen we vaak te horen: ‘die ruimte is er niet’.”

Op de wetgeving valt best wat af te dingen, reageerde commissievoorzitter Vonk. De Wmo en Participatiewet zijn gebaseerd op het mensbeeld van de ‘verantwoordelijke zelfredzame burger’. “Terwijl op deze wetten juist een beroep wordt gedaan door burgers voor wie deze eigenschappen niet onmiddellijk voor de hand liggen.” En ja, daarbij is het óók zo dat gemeenten meer dan eens gelijk kregen als er een al dan niet schrijnende kwestie voor de rechter kwam.

Voortschrijdend inzicht bij de rechtspraak

Maar ook bij de rechtspraak is er voortschrijdend inzicht, benadrukte Vonk. “Ook juristen zien wat er in de toeslagenaffaire is gebeurd.” Het evenredigheidsbeginsel, zo constateerde hij, komt daarbij meer op de voorgrond te staan. Anders gezegd: ook de rechter kijkt nu meer naar de geest van de wet. En zal een gemeente eerder steunen als ze géén hoge boete oplegt voor een klein foutje, ook al zou dat formeel wel moeten.

Daarbij komt nog, aldus de commissie, dat gemeenten vaak ook denken dat ‘het nu eenmaal wettelijk zo moet’. Vonk verwees naar een 35-puntenplan dat het Enschedese gemeentebestuur naar Den Haag stuurde om de Participatiewet te verbeteren. “Aan de helft van die punten kan de gemeente ook zelf iets doen.”

Lees ook:

Steeds meer gemeenten versoepelen bijstand, maar er is grote willekeur

Een boete als iemand met een bijstandsuitkering een tas met boodschappen aanneemt? Dat nooit meer, denken steeds meer gemeenten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden