Mannen zijn aan het werk op een maisveld in Lichtenburg, in de Zuid-Afrikaanse provincie Noordwest. De landbouw houdt de Zuid-Afrikaanse economie in de coronacrisis nog enigszins overeind.

ReportageZuid-Afrika

Door corona gaat het met de landbouw in Zuid-Afrika juist verrassend goed

Mannen zijn aan het werk op een maisveld in Lichtenburg, in de Zuid-Afrikaanse provincie Noordwest. De landbouw houdt de Zuid-Afrikaanse economie in de coronacrisis nog enigszins overeind.Beeld Bram Lammers

De coronacrisis berokkent Zuid-Afrika veel economische schade. Eén sector doet het verrassend goed: de landbouw.

De meeste akkers in de Zuid-Afrikaanse provincie Noordwest zijn al gerooid. In dit gebied verbouwen boeren met name mais en zonnebloemen. “Die gewassen roteren we”, zegt Derek Mathews. “Zonnebloemen leveren meer op, maar putten de grond snel uit.” Hij kijkt tevreden uit over de akkers van zijn boerderij. “2019 was dramatisch, maar dit jaar hebben we een erg goede oogst.”

Mathews (58) is voorzitter van Grain SA, Zuid-Afrika’s koepelorganisatie voor graan- en maïsboeren. “We hebben ook geluk gehad dat de landbouw tijdens de lockdown is aangemerkt als essentiële dienst. Daardoor konden we de hele coronacrisis gewoon doorwerken.”

Voedselzekerheid

Mais is het meest verbouwde gewas in Zuid-Afrika. De oogst zal dit jaar 38 procent hoger uitvallen dan vorig jaar, verwacht Wandile Silhobo. Hij is hoofdeconoom van de Agricultural Business Chamber. Het goede landbouwjaar kon op geen beter moment komen. Want de rest van Zuid-Afrika’s economie presteert dramatisch: al drie kwartalen op rij is er sprake van krimp. Daar komen de effecten van de lockdown nog bij. Silhobo verwacht dat de landbouw dit jaar met 10 procent zal groeien, terwijl de Zuid-Afrikaanse economie als geheel minstens 7 procent krimpt.

Zuid-Afrika is voor zijn bruto nationaal product niet erg afhankelijk van de agrarische sector. Landbouw is goed voor 2 tot 2,5 procent daarvan. Maar nu het land al vier maanden in een diepe coronacrisis verkeert, staat de binnenlandse voedselzekerheid opeens hoog op de politieke agenda.

Bovendien werken er 865.000 mensen in de agrarische sector, rekent Paul Makube voor. Dat is ruim één op elke twintig banen in het land. Makube is landbouweconoom bij de Zuid-Afrikaanse bank FNB. “De werkgelegenheid in de landbouw is vanaf 2008 met 8 procent gegroeid.” Dat is uitzonderlijk in Zuid-Afrika, waar het algemene werkloosheidspercentage al jaren stijgt. Vóór de corona-lockdown lag dat op 30 procent, nu zal het nu oplopen tot 40 procent. De landbouw is cruciaal voor de werkvoorziening.

Omstreden sector

Toch is de sector sinds jaar en dag omstreden in Zuid-Afrika. Veruit het grootste deel van de circa 40.000 commerciële boerderijen is in handen van de witte minderheid. Tijdens de kolonisatie en apartheid werden in de twintigste eeuw miljoenen zwarte Zuid-Afrikanen van hun land verdreven en kwam 85 procent van alle landbouwgrond in witte handen.

null Beeld Sander Soewargana
Beeld Sander Soewargana

Na de afschaffing van de apartheid in 1994 sprak men af binnen twintig jaar 30 procent van dit land terug te geven aan de zwarte bevolking. Maar dat gebeurt op basis van een systeem van vrijwillige landverkoop. De herverdeling gaat daardoor veel trager dan gepland. Volgens de algemene boerenkoepel Agri SA was drie jaar geleden nog steeds 73 procent van alle landbouwgrond in handen van witte Zuid-Afrikanen. Zij maken 8 procent van de bevolking uit.

Regeringspartij ANC dreigt al tijden de grondwet aan te passen, waardoor land van witte boeren ook eenvoudig zonder financiële vergoeding moet kunnen worden onteigend. Maar het ANC zet die plannen al even lang niet door.

Landherverdeling

“De onzekerheid maakt dat veel boeren niet meer investeren in hun land”, zegt Mathews. “Dat is weggegooid geld als je niet weet of je die boerderij over een tijdje nog wel bezit.” Toch vindt ook hij dat landherverdeling noodzakelijk is. “De regering moet eens met een écht plan komen, en zich daar dan aan houden.”

Christo van der Rheede, onderdirecteur van Agri SA, benadrukt dat landonteigening zonder compensatie – een idee dat vooral aanslaat onder jonge zwarte kiezers – taboe moet blijven. “Als je gaat sleutelen aan eigendomsrecht, welke investeerder steekt er dan nog geld in Zuid-Afrika’s landbouwsector?”

Makube van FNB is ervan overtuigd dat de regering zorgvuldig zal omgaan met dit vraagstuk. “Zij heeft beloofd bij de landherverdeling de impact op de economie, het eigendomsrecht, de werkgelegenheid en voedselzekerheid mee te wegen.” Van der Rheede koestert meer argwaan. “Het is vaak genoeg bewezen dat politici vrij eenvoudig de economische welvaart van hun land opofferen om vast te kunnen houden aan de macht.”

Een bord vlak buiten Lichtenburg herinnert passanten aan de belangrijke rol van de boer. Achter de bomen zijn nog net een aantal graansilo's te zien. Beeld Bram Lammers
Een bord vlak buiten Lichtenburg herinnert passanten aan de belangrijke rol van de boer. Achter de bomen zijn nog net een aantal graansilo's te zien.Beeld Bram Lammers

Mathews is in de provincie Noordwest blij dat de regering, nu zij de boeren zo hard nodig heeft voor de voedselzekerheid, weer naar hen luistert. Al verwacht hij dat dit tijdelijk is. Hij maakt zich vooral zorgen over de lage winstmarges in Zuid-Afrika’s landbouw.

“Zelfs bij goede maisoogsten is het moeilijk om winst te maken”, legt hij uit. “De maisprijs wordt bepaald via mondiale marktwerking en is structureel te laag voor boeren in Zuid-Afrika. Wij ontberen de enorme subsidies die de kosten van Europese en Amerikaanse boeren drukken.” Oneerlijke concurrentie. “Dat raakt niet alleen ons witte commerciële boeren”, waarschuwt Mathews. “Voor alle startende, kleinschaligere zwarte boeren is dat nog een groter probleem.”

Corona-uitbraak groeit nog steeds in Zuid-Afrika

Met 422.000 vastgestelde besmettingen is Zuid-Afrika het zwaarst getroffen land in Afrika. Er overleden al meer dan 6300 Zuid-Afrikanen aan Covid-19. De verwachting is dat dit aantal dit jaar verder oploopt tot circa 50.000. Zuid-Afrika houdt zijn grenzen al sinds 26 maart gesloten. Ook voerde het land op 12 juli, na eerder al in april, opnieuw een landelijk alcoholverbod in én een avondklok.

Lees ook:

Honger, niet corona, is het grootste probleem in Diepsloot, Zuid-Afrika

De lockdown in Zuid-Afrika berooft velen in de townships van hun inkomsten. Honger is een groeiend probleem. Voedselhulp is er in straatarme wijken als Diepsloot niet genoeg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden