Baksteen

Deze vondst van TNO zet de bouwsector in Malawi op z’n kop

Het Afrikaanse land Malawi kent een grote informele sector van baksteenbakkers. Zij kappen hout om hun stenen te bakken op het vuur. De uitvinding van TNO – een baksteen die niet langer gebakken hoeft te worden – moet niet alleen grote bouwbedrijven maar ook de onderkant van de markt ten goede komen. Daarbij zijn ook de kinderen van deze doe-het-zelvers gebaat. Beeld AFP

Onderzoeksinstelling TNO heeft bakstenen uitgevonden die je niet hoeft te bakken. In Malawi gaat de bouwsector ermee aan de slag. Daardoor blijft veel bos gespaard.

In Malawi wonen mensen het liefst in huizen van rode baksteen, vertelt Jose Da Costa, algemeen directeur van bouwbedrijf Terrastone. En om die huizen heen staat vaak nog een muur van rode baksteen. “Dat vinden we hier mooi. Het is een traditie sinds de Britten kwamen als kolonisator. Zij gebruikten baksteen en de aarde heeft hier nu eenmaal een rode kleur. Vandaar.”

Terrastone is een belangrijk bouwbedrijf in Malawi. Het bezit een steenmijn en maakt bakstenen in eigen ovens. Dat bakken kost veel energie, die veelal opgewekt wordt door hout te verbranden. Zo draagt de bouwsector bij aan ontbossing in het Afrikaanse land, dat ligt ingeklemd tussen Zambia, Tanzania en Mozambique.

Een innovatie van TNO moet die milieuschade sterk gaan verminderen. De Nederlandse onderzoeksorganisatie heeft namelijk de ongebakken baksteen uitgevonden. “Als je een steen verhit, vindt een reactie plaats waardoor die uithardt. Die reactie kun je ook op een andere manier in gang zetten”, zegt programmamanager Mathilde Miedema van TNO. “Namelijk door een chemische activator toe te voegen aan de kleigrond.” Na kort aandrukken kan de ‘koude baksteen’ uit de mal worden gehaald. Klaar en metselen maar.

Beeld Sander Soewargana

Da Costa gelooft dat dit product ‘een revolutie’ kan betekenen voor de bouwsector in Malawi. “Ons bedrijf werkt voor de overheid en heeft een uitgebreid netwerk. We zetten ziekenhuizen, scholen en fabrieken neer. Het ministerie is enthousiast over deze vinding, net als de architectenbureaus met wie we samenwerken. We zullen de koude bakstenen bij onze volgende projecten gaan introduceren.” De steen ziet er goed uit, zegt Da Costa. Een bewoner kan straks even trots zijn op een huis van koude steen als van baksteen. “Visueel past het in de bouwstijl van Malawi.”

De baksteenbakkers zijn de schoenpoetsers van Malawi

Eerst is er getest. In het laboratorium van TNO bleken de zogenoemde activatoren en de grondstoffen uit Malawi een goede match. Als basis werden restanten van de gewone baksteenfabriek, steenkolenas, kalk en kleigrond gebruikt. Het resultaat was een steen die zelfs veel harder is dan strikt noodzakelijk in de bouw. Als proef heeft Terrastone met de nieuwe stenen een muurtje gebouwd op het bedrijfsterrein in Lilongwe, de hoofdstad. En inmiddels heeft Da Costa een licentie verworven van TNO om deze innovatie op grote schaal te gaan gebruiken.

Mathilde Miedema van TNO en Jose Da Costa van bouwbedrijf Terrastone in Malawi.Beeld TNO

De samenwerking met Terrastone levert geld op waarmee TNO vervolgens ook de onderkant van de markt kan gaan bedienen. Malawi telt namelijk veel kleine steenfabrieken, zegt Miedema. “Zoals je in Azië schoenpoetsers en taxifietsers ziet, zo heeft Malawi veel informele baksteenbakkers. Zij verzamelen hout in het bos om vuur te maken en hun zelfgemaakte stenen te bakken. Voor deze mensen ontwikkelen we een goedkopere variant van het product, zodat zij op een duurzame manier hun zaken kunnen voortzetten.”

Aarde is gratis in Malawi, net als het hout. Logisch dat mensen het land afgraven en bomen kappen. Maar als het zo doorgaat, is al het bos over twintig jaar verdwenen. De overheid heeft daarom een verbod afgevaardigd op het gebruik van baksteen. Dat wordt nog niet strikt gehandhaafd, maar zo laat de overheid wel blijken dat er snel duurzame bouwmaterialen moeten komen, zegt Miedema. “Als gevolg van die regels wordt nu meer cement gebruikt – grijze blokken die rood worden geschilderd. Maar cement moet worden geïmporteerd, het is kostbaar en milieuonvriendelijk. Het liefst is Malawi zelfvoorzienend.”

Geheim recept

Om de nieuwe steen een succes te maken, moet die betaalbaar zijn. Volgens Terrastone en TNO zit dat rekenwerk goed in elkaar. Het product zorgt voor een energiebesparing van 90 procent. En de gebruikte chemische activatoren zijn geen grote belasting voor het milieu, zegt Miedema. Welke stoffen dat exact zijn, wil TNO niet zeggen. Het recept is geheim.

Terrastone wil de benodigde chemische stoffen uit Zuid-Afrika halen. Maar dat land is nu zwaar getroffen door het Covid-19-virus. De productie en de export naar Malawi liggen stil, zegt Da Costa. Ook in Malawi loopt het aantal coronabesmettingen op. De introductie van de koude baksteen loopt daarom enkele maanden vertraging op. De crisis is een tegenslag voor zijn bedrijf, dat vorig jaar een omzet had van 33 miljoen euro.

De ‘koude bakstenen’ van TNO. In Malawi wil een groot bouwbedrijf ze gaan gebruiken. Voordeel van deze stenen is dat ze niet gebakken hoeven te worden om ze hard te maken.Beeld TNO

Binnen afzienbare tijd moeten er meerdere koudesteenfabrieken in Malawi komen, zegt Miedema. “Hiervoor werken we samen met private partijen. Het partnerschap moet zorgen voor werkgelegenheid.” Miedema leidt bij TNO een programma gericht op het ontwikkelen en vermarkten van nieuwe producten en diensten voor mensen met de laagste inkomens in ontwikkelingslanden. De kern daarvan is dat ondernemerschap en het sociale effect elkaar versterken. 

In Europa worden bakstenen al tamelijk efficiënt gebakken en valt er minder energiewinst te behalen. Miedema: “Maar als de koude stenen in Malawi aanslaan, zijn ze zeker ook geschikt voor andere Afrikaanse landen”. 

Lees ook:

Thee-exporteur Malawi is een proeftuin voor leefbaar loon

Verschillende bedrijven en organisaties werken samen om theeplukkers een leefbaar loon te geven. Dat blijft een lastig verhaal. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden