Bijstanduitkering

De zelfinspectie-app zorgt voor empathischere handhaving, of meer ‘ontmenselijking’

Het UWV is een van de partijen die interesse hebben in de 'zelfinspectie-app', waarmee bijstandsontvangers een deel van het handhavingswerk zelf gaan doen. Beeld ANP
Het UWV is een van de partijen die interesse hebben in de 'zelfinspectie-app', waarmee bijstandsontvangers een deel van het handhavingswerk zelf gaan doen.Beeld ANP

‘Knettergek’, vindt de Bijstandsbond de app waarmee burgers zelf voortaan het werk van handhavers moeten gaan doen.

In Capelle aan den IJssel komt dit voorjaar een vreemd verzoek voor een bijstandsuitkering binnen. Van een vrouw in een woning waar volgens de basisregistratie personen (BRP) acht mensen ingeschreven staan. Maar de vrouw zegt dat ze er alleen woont. “We zagen acht Oost-Europese namen”, zegt Fred Struik, senior medewerker handhaving bij de IJsselgemeenten.

Volgens Struik gaat de gemeente nooit zomaar op bezoek bij een bijstandsaanvraag. Maar deze situatie is zo verdacht, dat het onverantwoordelijk is de vrouw een uitkering te geven zonder dit te checken. “Het laatste wat je wilt, is dat die uitkering na een jaar onrechtmatig blijkt en dat alles teruggevorderd moet worden. En dat iemand dan diep in de schulden raakt.”

Maar: langsgaan kan niet, vanwege de strenge lockdown in april. Dus besluit Struik te bellen met de maker van de app waarin handhavers nu al hun huisbezoeken registreren. Kan de app niet zo aangepast worden dat de aanvrager hem zelf kan gebruiken, zonder handhaver ter plaatse? Kan zij zo laten zien of ze wel of niet bijverdient door een slaapkamer aan Roemenen te verhuren?

Kamer vol dozen

Inmiddels gebruiken ‘enkele tientallen’ inwoners in de IJsselgemeenten sinds de zomer een testversie van de ‘Zelfinspectie app’. Meer dan dertig andere gemeenten, de Belastingdienst en het UWV hebben ‘nadrukkelijk interesse’ in de app, laat de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) weten. Is zo’n zelfinspectie, waarmee bijstandsontvangers een deel van het handhavingswerk zelf doen, een stap naar empathischer handhaven of naar meer ‘ontmenselijking’?

Sinds een vrouw in Wijdemeren onlangs meer dan 7000 euro aan bijstand moet terugbetalen omdat haar moeder boodschappen voor haar deed, liggen de strenge en soms harde controle en handhaving op bijstandsontvangers onder een vergrootglas. Het kabinet heeft al aangegeven dat de menselijke maat terug moet in de omgang met bijstandsontvangers. Dat niet langer elk van hen als potentiële fraudeur moet worden gezien.

Om uit te sluiten dat er acht Oost-Europeanen bij haar inwonen, stuurt de gemeente de bijstandsaanvrager in Capelle het verzoek of ze een testversie van een nieuwe app wil gebruiken. Terwijl ze een handhaver aan de telefoon heeft voor instructies maakt ze foto’s van de drie kamers van haar huis. “Eén kamer stond vol met dozen, die was niet bewoond”, zegt Struik. “Er was een woonkamer en een slaapkamer met één bed.” Op basis van de foto’s is duidelijk: de arbeidsmigranten woonden hier niet meer. “We konden een uitkering gaan verlenen.”

Aan de poort

Het afgelopen half jaar werd de app vaker ingezet. Meestal niet om bijstandsfraude op te sporen, zegt Struik, maar om ‘aan de poort’ te controleren, bij een aanvraag dus. “Om er preventief voor te zorgen dat mensen niet in de problemen raken.” Hoewel sommige gebruikers nog wat digitaal ongemak ervoeren, zouden de meeste reacties betrekkelijk goed zijn geweest. Voor ‘lichte’ huisbezoeken is de app minder invasief dan twee handhavers over de vloer krijgen.

Op dit moment wordt een videobelfunctie toegevoegd, waardoor handhavers live kunnen meekijken, zonder op huisbezoek te hoeven. Volgens Struik is de app ook na corona interessant voor overheidsinstanties, omdat die geld bespaart. “Vergeleken met een auto met twee handhavers die langskomen en soms voor een dichte deur staan, is dit efficiënter.”

Daarin ligt ook het probleem, zegt Peter van Leeuwen van de Landelijke Cliëntenraad, die opkomt voor bijstandsontvangers. “Alles is gericht op efficiëntie, niet op de menselijke maat of de bijzondere omstandigheden van burgers.” En: “Sommige mensen in de bijstand zijn niet digi-vaardig”. Hij vreest dat met de app een kloof ontstaat tussen mensen die wel of niet mee kunnen gaan met deze technologie. “Daar moet rekening mee worden gehouden.”

Meer angst?

Waar Van Leeuwen zich ook over verbaast, is dat de app niet alleen voor handhaving maar ook voor contactbezoek gebruikt moet worden. Bezoek waar je normaal gaat kijken: hoe gaat het eigenlijk met iemand? “In de bijstandswereld zijn dat twee verschillende dingen. Als die door elkaar gaan lopen, dan krijgen mensen nog meer angst voor contact met de gemeente.” Struik benadrukt dat de gemeente naast de app altijd kan bellen. En dat digibeten niet verplicht zijn de app te gebruiken.

Voorzitter Piet van der Lende van de Bijstandsbond zei vorige maand in Mug Magazine het ‘knettergek’ te vinden dat de bijstandsontvanger een deel van het werk van de handhaver moet gaan doen. Van Leeuwen vindt ook dat de insteek van de app te veel nadruk legt op de klopjacht naar fraudeurs. Struik zegt dat de app juist niet uitgaat van wantrouwen. Zo had de bijstandsaanvrager in Capelle haar woning in theorie zo kunnen ombouwen dat het leek alsof er geen migranten woonden. “We handhaven hier vanuit een bril van vertrouwen.”

Stefan Meulesteen, directeur van app-ontwikkelaar Montr, denkt dat de ophef vooral komt door de ‘strenge benaming’ (Zelfinspectie app), zeker na de terugvordering van meer dan 7000 euro in Wijdemeren. Hij verzekert dat de app bedoeld is voor ‘het intensiveren van laagdrempelig contact’ tussen gemeente en burger op afstand. “Hiermee kunnen hopelijk in de toekomst ook treurige misverstanden zoals die recent in het nieuws waren worden voorkomen.”

Lees ook: 

Een uitkering gehad? Het Inlichtingenbureau ziet álles

Hoe werkt het Inlichtingenbureau dat gemeenten helpt te controleren of mensen recht hebben op een bijstandsuitkering?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden