ReconstructieFinCen-files

De vraag van 1 miljard: waarom bankiert Abramovich bij ING in Nederland?

Beeld Sander Soewargana

Waarom stalde Roman Abramovich, de eigenaar van voetbalclub Chelsea en wereldberoemd oligarch, zijn geld uitgerekend bij ING in Nederland? En had die bank niet sneller moeten ingrijpen toen zijn transacties als verdacht waren aangemerkt?

Dit moet ik toch echt even melden, zal een medewerker van de Deutsche Bank Trust Company America’s (DBTCA) hebben gedacht. Het is 2 juni 2016 en hij zit ergens in het 227 meter hoge Deutsche-kantoor op Wall Street nummer 60, New York. Voor zich heeft hij het betalingsverkeer van een klant bij ING in Amsterdam, met transacties die té verdacht zijn om stil te houden voor de Amerikaanse autoriteiten. De ING-rekeninghouder doet betalingen in enorme, mooi afgeronde bedragen. Waar die betalingen precies voor bedoeld zijn, is vaak niet direct duidelijk.

Alleen al zo’n combinatie van grote, perfect afgeronde en economisch nutteloze transacties kan reden zijn voor een melding aan de autoriteiten. Die combinatie duidt op het mogelijk verdoezelen of witwassen van illegaal geld. Maar de bewuste rekeninghouder is ook nog eens iemand met politieke banden, wat ze in het jargon een pep noemen, een politically exposed person. De bankanalist schrijft vrij onverbloemd in zijn rapport: “Roman Abramovich is een hechte vriend en bondgenoot van de Russische president Poetin.”

Abramovich. Als eigenaar van de Londense voetbalclub Chelsea is hij een van ’s werelds bekendste oligarchen. Geschat vermogen: ruim 10 miljard euro. Een innemende man met zijn grote, waterige, blauwgrijze ogen en jongensachtige gezicht. Maar ook onderwerp van verschillende internationale onderzoeken naar zijn persoon en vermogen. Zo bestempelde de Zwitserse politie hem als ‘een mogelijk gevaar voor de bevolking’ toen hij in 2016 in dat land een paspoort aanvroeg, meldde mediagroep Tamedia op basis van een vertrouwelijk onderzoeksrapport. Een van de redenen voor die kwalificatie was de verdenking van witwassen. Abramovich’ aanvraag werd afgewezen.

Waarom uitgerekend in het kleine Nederland?

Waarom stalde Abramovich zijn geld uitgerekend bij ING? Waarom uitgerekend in het kleine Nederland? Huizen heeft hij over de hele wereld, van Londen tot New York, maar zover bekend niet hier. En had ING hem niet moeten lozen als klant, vanwege die verdachte betalingen?

De melding van de DBTCA-medewerker komt uit de FinCen-files. Amerikaanse banken zijn verplicht ongebruikelijke of verdachte transacties te melden aan FinCen, de financiële inlichtingendienst van het ministerie van financiën. Duizenden van die meldingen zijn in handen gekomen van journalistiek onderzoekscollectief ICIJ (zie kader). Sommige gaan over transacties van Europese banken. Amerikaanse banken krijgen die onder ogen wanneer ze een partnerrelatie hebben een Europese bank.

Eén dateert van 14 maart 2017, driekwart jaar na de eerste melding over Abramovich’ betalingen via ING. DBTCA heeft even geturfd: tussen 28 april 2016 en 27 januari 2017 heeft Abramovich ruim 55 miljoen dollar (om precies te zijn 55.175.000) heen en weer verstuurd tussen drie van zijn persoonlijke bankrekeningen: bij ING, de Russische Alfa Bank en een Amerikaanse tak van de Zwitserse UBS. 55 miljoen rondpompen, dat moet-ie zelf weten, kun je denken. Maar DBTCA vindt het verdacht dat het geregeld gaat om grote, ronde getallen. Zakelijke transacties zijn zelden precies afgerond. Dit gedrag heeft meer weg van het overmaken van geld om de herkomst te verhullen in een mist van van-hot-naar-her-betalingen. Dus doet DBTCA een tweede melding.

Voor dat rondpompen gebruikt Abramovich verschillende anonieme bedrijven, brievenbusfirma’s die voor niet veel anders worden gebruikt dan het heen-en-weer-kaatsen van grote bedragen, zo lijkt het. Ze staan ingeschreven in landen die helpen om de ‘uiteindelijk belanghebbende’ van het bedrijf, de persoon om wiens vermogen het gaat, af te schermen.

Afgeschermd en anoniem kun je ze inderdaad noemen

DBTCA komt met een lange lijst van brievenbusfirma’s die in beheer lijken te zijn van Abramovich, of in ieder geval veel met zijn bedrijven handelen. Afgeschermd en anoniem kun je ze inderdaad noemen. Neem Eucla Investments limited, een brievenbusfirma met een rekening bij ING en een adres op de Britse Maagdeneilanden. Dat Abramovich de eigenaar is, weet DBTCA alleen maar omdat daarover ooit een artikel in de Britse krant The Guardian stond. Of Cantley Limited, ook met een ING-rekening en ingeschreven op de Maagdeneilanden. Dat Abramovich dit bedrijf in beheer heeft, weet DBTCA omdat ze er eerder eens vragen over stelde aan ING, die de oligarch toen identificeerde als uiteindelijk belanghebbende.

Het is maar een greep uit de bedrijfjes die Abramovich op zijn naam lijkt te hebben staan. ING bevestigt tegenover DBTCA dat de Rus een ‘groot aantal entiteiten’ in beheer heeft. In het rapport van 14 maart 2017 lepelt DBTCA er vijftien op en die lijken volgens een vast en opvallend patroon te opereren.

Steeds verstuurt een van de bedrijven met een ING-rekening een forse som geld naar een bedrijf uit Abramovich’ netwerk met een rekening bij de Letse bank Rigensis. Die bank is grotendeels in Russische handen en heeft van toezichthouders nogal op zijn falie gehad voor laks anti-witwasbeleid. Nog diezelfde dag schiet hetzelfde bedrag door naar een derde bedrijf uit het netwerk van de oligarch, dat weer een rekening heeft bij ING in Amsterdam.

DBTCA geeft vijf specifieke voorbeelden van dit merkwaardige betaalverkeer. Ze gaan tot wel 33.259.000 dollar per transactie. Tel deze bedragen op bij die uit andere bankmeldingen over Abramovich en ING, haal dubbele tellingen eruit en je komt op meer dan 1,3 miljard dollar aan heen-en-weer-slingerend geld, ruim een miljard euro. Dat is een substantieel deel van Abromovich’ vermogen.

Jan van Koningsveld, directeur van het Offshore-kenniscentrum en voorheen werkzaam bij de Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst, ziet hier een aantal risico-indicatoren bijeenkomen: een rijke Rus, die geen activiteiten heeft in Nederland, met brievenbusfirma’s op Cyprus en op de Maagdeneilanden. “Dat kan voor de bank reden zijn om opnieuw kritische vragen te stellen, bijvoorbeeld over de herkomst van dat vermogen. Krijg je geen of onvoldoende antwoorden, dan moet je overwegen om afscheid te nemen.”

Abramovich vergaarde zijn fortuin in de goud-, olie- en metaalhandel

Waarom besloot Abramovich ooit dat deel van zijn vermogen bij ING te stallen? Op die vraag wil zijn advocaat niet ingaan. Over de oorsprong ervan wordt slechts her en der iets duidelijk. De oligarch, ‘ook bekend als de heer R.A. Abramovich’, vergaarde zijn fortuin in de goud-, olie- en metaalhandel, schrijft DBTCA, vooral in de jaren negentig.

Als twintiger begon Abramovich, aan het eind van de jaren tachtig, met de verkoop van geïmporteerde rubbereendjes vanuit zijn flatje in Moskou, zo gaat het verhaal. Met de 2000 roebels die hij als huwelijkscadeau kreeg van zijn schoonouders nam hij ook parfum en deodorant op in zijn handel. Dankzij zijn kleine imperium kon hij in olie investeren. Een heuse magnaat werd hij toen hij mede-eigenaar werd van het geprivatiseerde staatsoliebedrijf Sibneft. In 2000 vertrok hij met zijn gezin naar de meest onherbergzame regio van Rusland, het uiterst oostelijke Tsjoekotka, om daar gouverneur te worden. Naar eigen zeggen omdat hij eens wat anders wilde doen dan geld verdienen en om wat terug te geven aan de maatschappij. Maar volgens bronnen van Catherine Belton, die eerder dit jaar het boek ‘Putin’s People’ publiceerde, was die publieke rol hem nogal dwingend opgelegd door de nieuwe president, Vladimir Poetin. Die wilde de oligarch in de hand houden, schrijft ze.

Abramovich’ bekendste wapenfeit, de aanschaf van voetbalclub Chelsea in 2003, was weinig meer dan een pr-stunt, stelt Belton. De Britse pers smulde van zijn extravagante levensstijl, zijn destijds grootste jacht ter wereld (168 meter lang, twee landingsplaatsen voor helikopters en een aanhangige onderzeeër) en zijn Boeing 767. Daarbij: hij gebruikte zijn eigen geld voor de aankoop van spelers en het opknappen van het stadion. Een voormalig vertrouweling van Abramovich zei tegen Belton: “Met Chelsea krijgt hij drie pagina’s achterin de krant en er zit niets negatiefs tussen. Niemand bevraagt hem.”

Maar de bank moet iemand als Abromovich wél bevragen, zegt hoogleraar en witwas-autoriteit Louise Shelley van de George Mason Universiteit in de Amerikaanse staat Virginia en directeur van het Terrorism, Transnational Crime and Corruption Center, dat wereldwijde witwaspraktijken in kaart brengt. “Hij is een individu dat je moet volgen, iemand naar wie je extra moet kijken.” Het soort betaalconstructies dat DTBCA in haar meldingen beschrijft zijn ‘exact van het soort’ dat wordt gebruikt om de oorsprong van geld te verbergen, zegt Shelley.

‘Ik kan letterlijk geen legitieme reden bedenken om deze transacties zo rond te sturen’

Ook Graham Barrow, een Britse expert op het gebied van bankbeleid en witwascontroles, noemt de betalingen van Abramovich ‘inherent verdacht’. “Ik kan letterlijk geen enkele legitieme reden bedenken om deze transacties zo rond te sturen. Zeker aangezien ze binnen één dag terugkwamen.” En bedenk wel dat het geld kost om internationale betalingen van deze omvang te doen, zegt hij. “Het rondpompen kost dus geld, terwijl banken er geen onderliggende economische reden voor zien.”

Hij herinnert zich een rechtszaak waarin een rijk persoon voor de rechter stond voor een vergelijkbaar soort rondpompen van zijn vermogen. “Die voerde aan dat hij dacht dat een van zijn rekeningen gehackt was, waardoor zijn vermogen naar een andere rekening moest. Maar zelfs als dat hier ook speelt, is het nog onlogisch dat Abramovich het geld via meerdere, buitenlandse rekeningen naar zijn andere ING-rekening stuurt.”

In het Verenigd Koninkrijk, waar Abramovich zich begin deze eeuw enigszins populair maakte met zijn clubaankoop, lijkt het niet-bevragen van oligarchen een patroon. Russische magnaten werden er lange tijd met open armen ontvangen, concludeerde een comité van het Britse parlement recentelijk. De Britse overheid hoopte dat Russische bedrijven transparanter en ethischer zouden worden als ze zich in Londen vestigden, schrijft het comité, maar het werkte andersom: de kapitaalverplaatsing naar Londen kon juist gebruikt worden om illegaal verdiend geld wit te wassen. Er werden immers amper vragen gesteld over de oorsprong van dat geld. En rijke Russen met nauwe Kremlin-banden kochten invloed tot in het Britse Hogerhuis. Het comité toont zich somber: maatregelen om die invloed in te perken zijn niet meer preventief, ze beperken hooguit de schade.

Dat ook ING niet altijd de juiste vragen stelde aan klanten, werd duidelijk uit een strafrechtelijk onderzoek van het Openbaar Ministerie. In 2018 schikte ING met het OM voor 775 miljoen euro vanwege nalatigheid bij de controle van klanten, die zo te ruim baan kregen voor schimmig betaalverkeer. In het onderzoeksrapport van het OM staat dat ING zijn klanten indeelt op basis van risico’s en dat het te vaak voorkwam dat hoog-risico-klanten in de verkeerde categorie belandden, waardoor ze minder snel aan intensiever onderzoek werden onderworpen. En ING onderzocht zijn klanten op ‘rekeningniveau’, niet op ‘klantniveau’. Met andere woorden: als iemand meerdere rekeningen heeft, zoals Abramovich, dan overziet de bank het grote geheel niet.

Het kan zijn dat ING het betaalverkeer van Abramovich heeft gemeld bij de Nederlandse autoriteiten. Als dat zo is, dan mag ING daarover niets zeggen tegen DBTCA als die navraag doet over de betalingen.

Is de Rus nog steeds klant? Zijn ING-rekening lijkt niet-actief te zijn. We sturen een klein bedrag naar het rekeningnummer uit de FinCen-files en dat komt terug. Reden? Om onbekende reden geweigerd.

In een eerdere versie van dit artikel stond dat de rekening van Abramovich bevroren leek te zijn. Dat is gewijzigd in niet-actief.

Wederhoor

ING zegt niet op individuele klanten en transacties te kunnen in gaan.

Abramovich laat via een woordvoerder weten dat de transacties onderdeel waren van een interne herstructurering van diens bedrijven en zijn onderworpen aan uitgebreide controles. “De financiële zaken van de heer Abramovich voldoen volledig aan de internationale belastingwetten en -regels”, aldus de woordvoerder, “iets anders suggereren is onterecht.” Om welke herstructurering het gaat, wordt uit het antwoord niet duidelijk.

Over dit onderzoek

Voor dit verhaal is geput uit de FinCen-files: duizenden gelekte en staatsgeheime documenten van de Amerikaanse financiële inlichtingendienst FinCen. Nieuwsmedium BuzzFeed kreeg die in handen en speelde ze door aan het Internationaal Consortium voor Onderzoeksjournalistiek (ICIJ). 

In Nederland zijn de FinCen-files onderzocht door een team van platform voor onderzoeksjournalistiek Investico (Anouk Kootstra en Karlijn Kuijpers), Trouw (Jan Kleinnijenhuis en Dirk Waterval) en Het Financieele Dagblad (Gaby de Groot en Johan Leupen). Het onderzoek verschijnt ook in De Groene Amsterdammer.

Lees ook:

Twee Nederlandse bedrijven spil in het wegsluizen van miljarden uit Rusland

Twee Nederlandse effectenhandelaren spelen een hoofdrol in Amerikaans onderzoek naar het illegaal wegsluizen van miljarden dollars uit Rusland. Met hun hulp en die van de Poolse tak van de ING konden rijke Russen hun geld door middel van spiegelhandel heimelijk naar het Westen verplaatsen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden