Demonstratie tegen ABP bij de Amsterdamse Zuidas.

AnalysePensioenfondsen

De roep om fossielvrije pensioenen zwelt aan: helpt het?

Demonstratie tegen ABP bij de Amsterdamse Zuidas.Beeld Joris van Gennip

Een rode streep door fossiele beleggingen. Pensioenfonds PME baarde opzien vorige week door bekend te maken geen euro meer te steken in de winning van olie en gas. De maatschappelijke druk op pensioenfondsen voor een fossielvrije oude dag groeit gestaag. Vijf vragen en vijf antwoorden over ‘desinvesteren’ voor het klimaat.

Gaan meer pensioenfondsen fossiele brandstoffen in de ban doen?

Wie volgt? Dat was direct de veelgestelde hamvraag nadat pensioenfonds PME afgelopen week bekendmaakte uit olie en gas te zijn gestapt. Het fonds voor de grootmetaal belegt niet langer in de winning en distributie van olie en gas en steekt de vrijgekomen 1,2 miljard euro in schone energie, zoals netbeheer en energie-opslag. PME is daarmee het eerste grote fonds dat daadwerkelijk al zo’n stap heeft gezet, niet slechts een aankondiging. Een niet te negeren signaal, blijkt uit de vele reacties op onder meer Twitter.

Het is het vijfde grootste fonds in Nederland met een vermogen van bijna 62 miljard euro. Het kleinere pensioenfonds Horeca en Catering (vermogen rond de 15 miljard euro) liet vlak daarvoor weten hetzelfde pad te bewandelen en nog bezig te zijn de fossiele belangen te verkopen. Twee dominostenen die de rest van pensioenland in beweging zouden moeten brengen om hetzelfde te doen, reageerden actieclubs zoals Fossielvrij NL en Milieudefensie.

De hamvraag richt zich vooral op het grootste pensioenfonds van Nederland, ABP, dat voor onder meer docenten en ambtenaren hun oude dag verzorgt. Met een vermogen van ruim 500 miljard euro is ABP niet alleen in Nederland omvangrijk, het is ook een van de grotere pensioenbeleggers in de wereld. Stel dat ABP ook de fossiele winning in de ban zou doen, dan zou dat een signaal van jewelste zijn in de financiële wereld. Als zo’n grote vermogensbeheerder die stap zou wagen, zouden de dominostenen weleens veel sneller om kunnen vallen.

Maar het rendement dan, valt het pensioen niet lager uit?

Een ‘veilig’ pensioen, daartoe zijn de fondsen op aarde, dragen ze altijd uit. Dat betekent dat rendement halen – met overzichtelijke risico’s – boven aan de prioriteitenlijst staat, zodat gepensioneerden zich verzekerd weten van een voldoende gevulde portemonnee. Ook weer niet ten koste van alles. Kernwapens en tabak, daar steken de meeste fondsen niet graag euro’s of dollars in. Sommige beleggingen, zoals in clusterwapens, zijn verboden terrein. Fossiele beleggingen brachten tot voor kort goed geld in het laatje. Shell bijvoorbeeld zorgt prettig voor de aandeelhouders door in vrijwel alle tijden uitkering van dividend te garanderen en de koers op peil te houden met de inkoop van eigen aandelen. De fossiele sector zit vaak standaard in de vermogensmix, verantwoord volgens veel beleggersafdelingen omdat de risico’s en opbrengsten goed gespreid moeten worden over verschillende sectoren.

Aan deze financiële wijsheid wordt de laatste jaren echter steeds meer geknabbeld. Twee Groningse wetenschappers toonden vorig jaar in het tijdschrift Climate Policy aan dat ook zonder olie, gas en steenkool prima resultaten te halen zijn. Zij onderzochten beleggingen in zevenduizend bedrijven wereldwijd en zagen dat er voldoende alternatieven zijn om het beoogde rendement te halen. “Het afstoten van fossiele belangen brengt de oudedagsvoorziening niet in gevaar”, was de conclusie van hoogleraar Bert Scholtens van de Rijksuniversiteit Groningen.

Manifestatie georganiseerd door Fossielvrij NL tegen de handelingen van pensioenfonds ABP voor het hoofdkantoor op de Zuidas. Beeld Patrick Post
Manifestatie georganiseerd door Fossielvrij NL tegen de handelingen van pensioenfonds ABP voor het hoofdkantoor op de Zuidas.Beeld Patrick Post

Dat is ook de overtuiging van de twee fondsen die nu ‘desinvesteren’. Directeur Paul Braams van fonds Horeca en Catering ziet de laatste jaren juist een lager rendement in de fossiele sector. “Op langere termijn zijn de verschillen beperkt: rendement en risico van een wereldwijde beleggingsportefeuille met of zonder de fossiele sector verschillen nauwelijks van elkaar”, zegt hij in een toelichting op de site van het fonds.

Pensioenen lopen eerder meer dan minder risico, als ze blijven zitten in fossiele brandstoffen, stelt PME. Klimaatbeleid moet immers leiden tot minder gebruik ervan. Beleggers lopen het gevaar met ‘stranded assets’ te blijven zitten, waardeloos geworden belangen in fossiele brandstoffen. Dat is een gevaar waar ook De Nederlandsche Bank (DNB) en andere centrale banken op wijzen. DNB geeft echter geen beleggingsadviezen. Zolang instellingen de ‘klimaatstresstest’ doorstaan, moeten ze zelf weten waar ze hun geld in steken.

Actiegroep Fossielvrij NL, die strijdt voor een groene financiële sector, publiceerde enkele maanden geleden een onderzoek naar de beleggingen van ABP. Had het fonds vijf jaar geleden alle fossiele belangen van de hand gedaan, dan had het juist meer rendement gehaald, aldus deze analyse van het Amerikaanse dataplatform SWF Global. ABP was 5 procent rijker geweest als het groener had belegd.

Praten met bedrijven, helpt dat om ze groener te maken?

ABP kiest er vooralsnog voor juist wel in de fossiele sector te blijven om in gesprek te kunnen blijven met bedrijven. Als aandeelhouder of verschaffer van vermogen kunnen financiële instellingen hun invloed uitoefenen om bijvoorbeeld Shell de groene kant op te bewegen. Het effect van zulk soort dialogen, ‘engagement’ geheten in jargon, wordt echter betwijfeld. Het fonds in de horeca heeft er geen vertrouwen in dat het met praten de fossiele sector duurzamer krijgt, mede omdat het een relatief kleine belegger is. Ook PME ziet daar geen brood meer in en richt de capaciteit om bij bedrijven aan tafel te zitten liever op ondernemingen waar op kortere termijn wat te halen valt qua reductie van CO2-uitstoot, zoals energiebedrijven die deels al groen en deels nog grijs zijn.

ABP zou op papier als grote financiële instelling meer in de melk te brokkelen moeten hebben, maar hoe dat precies gaat is schimmig. Er zijn geen notulen van de onderonsjes met bijvoorbeeld Shell. Wel duidelijk is dat het fonds het stemrecht op aandeelhoudersvergaderingen niet gebruikt om klimaatsignalen aan de directies te geven. Uit onderzoek van Fossielvrij NL blijkt dat ABP nauwelijks voor resoluties stemt die een bedrijf aanzetten tot meer actie om opwarming van de planeet tegen te gaan, zoals de verzoeken van activistische aandeelhouders verenigd in Follow This. Dat zijn doorgaans geen radicale moties, maar oproepen tot meer strikte, afrekenbare doelen in lijn met het klimaatverdrag van Parijs uit 2015.

ABP is nog wel overtuigd van de zin van praten met bedrijven die de bulk van hun omzet halen uit de productie van fossiele brandstoffen. “We geloven dat we de doelen van Parijs het beste samen kunnen bereiken”, stelt het fonds in een recent gepubliceerd promotiefilmpje. “En er zijn grenzen”, volgt daarop. “Blijven bedrijven vervuilen, dan trekken we ons terug.” Zo deed het fonds belangen in het nutsbedrijf Kepco van de hand vanwege de bouw van een kolencentrale.

Heeft het zin als werknemers en gepensioneerden in actie komen voor een groen pensioen?

Ja, daar lijkt het wel op. Zowel PME als Horeca en Catering verwijst in het besluit fossiel te verkopen, naar acties van deelnemers. Bij PME belandde een petitie van werknemers van ASML en NPX op de deurmat, in de horeca stond de actiegroep Vies Pensioen voor de deur. Beide fondsen melden dat de acties niet dé reden zijn voor hun desinvestering, maar ze verwelkomen het engagement van de deelnemers en gaan met hen in gesprek. Uit eigen enquêtes onder werknemers en gepensioneerden blijkt dat die in ruime meerderheid een duurzaam beleggings­beleid ondersteunen.

Greenpeace, Extinction Rebellion, Fossielvrij NL en andere klimaatgroepen voerden in mei actie om ABP op te roepen om investeringen in Shell terug te trekken.  Beeld Joris van Gennip
Greenpeace, Extinction Rebellion, Fossielvrij NL en andere klimaatgroepen voerden in mei actie om ABP op te roepen om investeringen in Shell terug te trekken.Beeld Joris van Gennip

Ook bij ABP lijkt de toenemende druk te werken. Bij het fonds zijn ruim een miljoen werkenden aangesloten en zo’n 800.000 mensen krijgen hun pensioen van ABP. Het aantal acties en oproepen aan het adres van ABP is talloos. Van leraren, gemeente-ambtenaren, werknemers van waterschappen tot professoren: velen laten zich horen om het fonds de groenere kant op te bewegen. Afgelopen maandag nog gingen enige tientallen actievoerders met protestborden het kantoor aan de Amsterdamse Zuidas binnen, niet voor de eerste keer. Het college van bestuur van de Hogeschool van Amsterdam greep de opening van het academisch jaar deze week aan om ABP aan te spreken. HvA-voorzitter Jopie Nooren liet weten het initiatief van een aantal lectoren om het fonds aan te zetten tot fossielvrij beleggen, ‘van harte te steunen’.

ABP is niet doof voor al deze geluiden. In juni kondigde bestuursvoorzitter Corien Wortmann aan dat het fonds bezig is het klimaatbeleid aan te scherpen, bij een manifestatie van bezorgde pensioendeelnemers. Het moet ‘ambitieuzer’, stelde Wortmann in een verklaring. Vooralsnog zal het fonds niet het voorbeeld van PME en Horeca en Catering volgen. “Direct uit fossiel is niet de oplossing”, stelde Wortmann. “We willen aanjager zijn van de energietransitie, maar dat komt onvoldoende uit de verf. We komen met nieuwe doelen om bij te dragen aan het klimaatakkoord van Parijs.”

Begin 2022 zal ABP het scherpere beleid gaan uitvoeren. In ieder geval zal het fonds het aandeel in fossiel, naar schatting ruim 17 miljard euro, ‘verder afbouwen’. Het gaat om bedrijven die meer dan 30 procent van hun omzet uit kolenmijnen halen of meer dan 20 procent uit teerzand. In 2030 zou iedere euro weg moeten zijn uit de stook van kolen voor stroom zonder afvang van de CO2-uitstoot, in de rijke Oeso-landen. De CO2-voetafdruk van de hele portefeuille zal ‘onverminderd’ verder omlaag gaan.

Heeft het klimaat er wat aan om fossiele investeringen te lozen?

Die 1,2 miljard van het fonds voor de grootmetaal, die zullen moeiteloos overgenomen worden door andere beleggers, luidt het kritische commentaar op de stap van PME. Heeft het eigenlijk wel zin om te desinvesteren? Een van de grondleggers van de wereldwijde ‘divestment’-beweging, Bill McKibben, bedacht ongeveer tien jaar geleden dat het nodig is de fossiele industrie fundamenteel ter discussie te stellen om het klimaat te kunnen redden. Het zou niet meer maatschappelijk acceptabel moeten zijn om die brandstoffen uit de grond te halen en te verstoken. Geldstromen vormen een machtig wapen, bedrijven hebben immers leningen nodig, geven aandelen en obligaties uit.

Volgens schattingen van de beweging is inmiddels wereldwijd zo’n 15.000 miljard dollar actief teruggetrokken uit fossiele brandstoffen door duizenden investeerders. Op alle geldstromen in de wereld ongetwijfeld een druppel op een gloeiende plaat. Maar het waarschuwende karakter ervan doet zijn werk op de financiële markten. De financiering van kolenprojecten is inmiddels een stuk minder aantrekkelijk geworden, er valt minder op te verdienen. Maar ook het verstrekken van kapitaal aan olie- en gas heeft al enigszins te lijden onder terugtrekacties, blijkt uit een recent artikel in het Journal of Economic Geography. Niet verrassend is dat effect sterker in landen met strenger klimaatbeleid. Ook op de aandelenbeurzen is te zien dat het tijdperk van de fossiele brandstoffen tanende is. Sinds 2012 scoort de fossielvrije index van S&P hoger dan diezelfde beursindex inclusief fossiele bedrijven.

Wat ‘divestment’ concreet teweegbrengt is echter vooral wat McKibben voor ogen had: het knaagt aan de reputatie en legitimiteit van de fossiele sector. Het vergroot het bewustzijn van de klimaatcrisis, in de slipstream van de financiële oproepen volgen andere ‘fossielvrije’ acties. Op het gebied van reclame bijvoorbeeld, de stuntprijzen voor vliegen, moet je die wel toelaten op de tramhokjes? Of de bijdragen van bedrijven als Shell en BP aan musea en onderwijsprogramma’s, is dat nog in de haak?

Het afgelopen halfjaar krijgt de beweging bovendien steun uit onverdachte hoek. Het internationale energieagentschap IEA, ooit opgericht om olie soepel over de wereld te laten stromen, stelde dit voorjaar dat er per direct een ban moet op alle nieuwe olie- en gaswinning. Alleen zo zijn de klimaatdoelen te halen en kan de wereld behoed worden voor gevaarlijke opwarming boven de twee graden. Het alarmerende IPCC-rapport dat vorige maand het licht zag, geeft nog eens een mogelijke tik tegen de dominostenen. Het wordt erg in de wereld, is de boodschap van het wetenschappelijke klimaatpanel, als de mens niet razendsnel gaat handelen. In klemmender bewoordingen dan eerdere klimaatrapporten, wijst het naar dé grootste oorzaak: fossiele brandstoffen.

Lees ook:

Als eerste pensioenfonds belegt grootmetaal niet langer in fossiele brandstoffen

Vanwege zorgen om het klimaat heeft het pensioenfonds PME de belangen in olie en gas van de hand gedaan. Voor een veilig en goed pensioen heeft dat geen nadelige gevolgen, stelt het fonds.

Wetenschappers: ABP moet stoppen met beleggen in bedrijven die zorgen voor ontbossing van het Amazonegebied

Het grootste pensioenfonds van Nederland ligt onder vuur van hoogleraren, onderzoekers en docenten. Het belegt volgens hen te veel geld in ‘vuile’ bedrijven, in de Braziliaanse vleesindustrie en de fossiele sector.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden