Uitkeringen

De Participatiewet moet op de schop, vinden gemeenten: ‘Te veel wantrouwen’

Wie naast zijn uitkering een tas boodschappen aanneemt van familie of vrienden kan daarvoor beboet worden. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Wie naast zijn uitkering een tas boodschappen aanneemt van familie of vrienden kan daarvoor beboet worden.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Het systeem van uitkeringen en toeslagen moet fundamenteel anders, vinden de Nederlandse gemeenten. Mensen met een minimuminkomen komen nu te vaak in de knel, constateren zij.

Het sociaal minimum in Nederland moet linksom of rechtsom omhoog. En het systeem van uitkeringen, toeslagen en aanvullende regelingen waarin mensen met lage inkomens nogal eens verdwalen, is hard aan een drastische vereenvoudiging toe. Dat vindt de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). De in 2015 ingevoerde Participatiewet moet daarbij ‘fundamenteel worden herzien', zo staat in een stuk dat de gemeenten naar de partijen sturen die straks over een nieuw kabinet gaan onderhandelen.

“De wet gaat nu te veel uit van wantrouwen en een verkeerd mensbeeld”, concludeert de Dordtse wethouder Peter Heijkoop (CDA), namens de VNG. “Als gemeenten lopen we daar telkens tegenaan: we kunnen met lokaal beleid pleisters plakken, maar er is meer nodig.”

Vermorzeld door bureaucratie

De lobby van de VNG komt niet uit de lucht vallen. De laatste jaren komen er met regelmaat voorbeelden aan het licht van mensen die vermorzeld worden tussen de raderen van de uitkeringsbureaucratie. Zo gaat er bijvoorbeeld veel mis op het moment dat mensen naast een uitkering gaan werken. In veel gevallen gaan ze er dan – in elk geval tijdelijk – financieel op achteruit. Ze leveren bijvoorbeeld het extra inkomen uit werk dubbel en dwars weer in omdat de zorg- en huurtoeslag omlaag gaan. Dat is vervelend voor de mensen om wie het gaat, maar ook voor gemeenten. Die zijn er met de Participatiewet immers voor verantwoordelijk dat mensen weer aan de slag gaan.

Mensen die rond het sociaal minimum leven, hebben toch al te maken met veel verschillende regelingen, die dus ook nog eens invloed op elkaar hebben. Daardoor raakt het overzicht al snel zoek. “Alleen bijstand is niet genoeg om van te leven”, schetst Bert van Alphen, GroenLinks-wethouder in Den Haag. “Maar er zijn wel toeslagen, en allerlei regelingen bij de gemeente voor minimabeleid. Het gevolg is dat mensen met 12 tot 15 verschillende potjes te maken hebben. En daar gaan de modellen scheef. Als je een potje niet weet te vinden, dan stort het hele gebouw in elkaar.”

Boodschappen aannemen

Daarnaast, zo constateren de gemeenten, ligt de nadruk in de wet nu wel erg op controles om misbruik tegen te gaan. Wie in het toch al ingewikkelde systeem fouten maakt, kan daar door de gemeente hard op worden afgerekend. Denk aan de voorbeelden van gemeenten die bijstand terugvorderen als mensen giften (boodschappen bijvoorbeeld) aannemen van bekenden.

Hoe streng gemeentes daarin zijn, verschilt nogal. “We hebben in Amsterdam een vrijstelling van 100 euro per maand in het leven geroepen”, legt de Amsterdamse wethouder Rutger Groot Wassink (GroenLinks) uit. Tot dat bedrag mogen bijstandsontvangers dus giften ontvangen zonder dat de gemeente daar moeilijk over doet. “Maar kijk je naar de wetgeving, dan is het eigenlijk veel logischer om snel een boete op te leggen. Ook als iemand helemaal niet moedwillig fraude pleegt.”

Het is typisch zo’n pleister die, zoals Heijkoop al schetste, gemeenten zelf op de wet zijn gaan plakken. De afgelopen maanden kreeg de Amsterdamse vrijstelling al in een flink aantal gemeenten navolging. Tegelijkertijd staat die maatregel eigenlijk op gespannen voet met de gedachte achter de Participatiewet. Want als iemand via giften door familie of vrienden wordt onderhouden, strookt dat dan nog met het idee van de bijstand als basisbedrag om in het levensonderhoud te kunnen voorzien?

Koelkast en wasmachine stuk

Bij die tegenwerping wijzen Heijkoop, Van Alphen en Groot Wassink op hetzelfde pijnpunt: de bijstand (ruim 1000 euro per maand voor een alleenstaande) is simpelweg onvoldoende om goed van rond te komen. Dat blijkt ook uit berekeningen van budgetinstituut Nibud. “Voor een aantal groepen is het in feite niet mogelijk om van het sociaal minimum zelfstandig te bestaan", bevestigt Nibud-directeur Arjan Vliegenthart. “Bijvoorbeeld mensen in de bijstand met oudere kinderen, en mensen met een minimuminkomen én hoge zorgkosten. Bij andere groepen kan het misschien net, onder twee voorwaarden: je moet álle potjes en toeslagen die er zijn weten te vinden. En je moet geen pech krijgen. Als je koelkast en wasmachine tegelijk stuk gaan, is dat niet op te lossen.”

En dus komt de VNG tot een soort dubbele slotsom: het stelsel moet menselijker en eenvoudiger, maar dat werkt alleen als ook het sociaal minimum omhoog gaat. “Als mensen niet genoeg hebben om rond te komen, móeten ze wel creatief zijn”, benadrukt Groot Wassink. “Als mensen bijvoorbeeld structureel boodschappen krijgen van familie, is de vraag: waarom doen ze dat? Niet omdat ze willen frauderen.”

Lees ook:
Hoe juist werken tot armoede leidt: ‘Het probleem is dat toeslagen, loon en uitkering niet op elkaar zijn afgestemd’

Meer dan de helft van de mensen die naast een uitkering gaan werken, komt in financiële problemen. Nina Bakker uit Leidschendam ondervond zelf hoe slecht loon, toeslagen en uitkeringen op elkaar zijn afgestemd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden