Nieuws Arbeidsmarkt

De ooit zo harde collectieve arbeidsovereenkomsten raken in verval

Wim Kok van de FNV en Chris van Veen van werkgeversorganisatie VNO tekenen het akkoord van Wassenaar in 1982. Dat wordt gezien als het begin van het poldermodel. Beeld ANP

Elders in Europa is het slechter geregeld met cao’s, maar ook in Nederland wordt het ooit zo uitgebalanceerde cao-systeem uitgehold, zo stellen onderzoekers.

Op papier is de collectieve arbeidsovereenkomst strak en onveranderlijk geregeld in Nederland. Wettelijk is er sinds 1927 maar weinig veranderd aan hoe vakbonden en werkgeversorganisaties tot afspraken over loon en andere arbeidsvoorwaarden komen. Maar ondertussen verandert de wereld waarin die wetten gelden wel, schrijven Wike Been en Maarten Keune in een bundeling van wetenschappelijke artikelen over cao’s in Europa.

Dat boek heet ‘Collective bargaining in Europe: towards an endgame’ en staat integraal online. Erg positief is het niet over Nederland, al zou het in sommige omringende landen nog erger gesteld zijn. Neem het Verenigd Koninkrijk, waar conservatieve regeringen van 1979 tot 1997 hun neoliberale verlangens in wetten omzetten. 

Britse neoliberale kaalslag

Vakbonden zouden de vrije markt maar in de weg staan en werden daarom gekortwiekt, ontdaan van slagkracht. Jeremy Waddington, schrijver van het Britse hoofdstuk, laat de weerslag daarvan zien: in zijn land is het steeds vaker de manager die over het loon van zijn mensen gaat, zonder onderhandelingen met de bonden. Met de andere 27 lidstaten is het meestal niet veel beter gesteld, schrijft het redactioneel team in een overkoepelend commentaar. 

De neoliberale kaalslag van vakbonden is Nederland bespaard gebleven. Naast de cao-wet uit 1927 staat bijvoorbeeld ook de wet uit 1937 die cao’s bindend maakt voor de hele sector nog overeind. En er is ook niet veel gemorreld aan een wet uit 1950 die de rechten van ondernemingsraden verankert.

Nee, hier vechten grote vakbonden niet tegen het inperken van hun macht, maar tegen teruglopende ledenaantallen. Wereldwijd krimpt de achterban van bonden al decennia achtereen, en daarmee hun invloed. Over de reden daarvan is nog veel onduidelijk, al noemen Keune en Been wel wat mogelijke oorzaken.

Werkgevers wel goed georganiseerd

Zo zijn traditioneel zwaar vertegenwoordigde sectoren als de maakindustrie gekrompen om plaats te maken voor een diensteneconomie. Ook maken de minder vertegenwoordigde flex- en uitzendkrachten een opmars door. En wellicht speelt ook mee dat jongeren geen zin meer hebben om zich te committeren aan wat voor vereniging dan ook.

Ondertussen loopt het ledenaantal van werkgeversorganisaties helemaal niet terug. En weten werkgevers zich op economisch gebied ook nog eens meer gesteund door nationaal en Europees beleid, schrijven de twee onderzoekers. Het resultaat van die balanswissel: minder loonstijging en meer flexibele arbeidsovereenkomsten, beide ten faveure van de werkgevers.

Ondernemingsraden nemen veel over

Verder is de boel in Nederland aan het decentraliseren, als het op cao-onderhandelingen aankomt. Zo kunnen afzonderlijke bedrijven hun naam uit een cao laten schrappen als ze zelf een degelijke overeenkomst afsluiten met de bonden. Ook bestaat meer dan de helft van alle overeenkomsten uit minimale eisen over loon en andere arbeidsvoorwaarden, waarna bedrijven vervolgens zelf mogen bepalen hoever ze daar boven gaan zitten. Tot slot beginnen ondernemingsraden een grotere rol te spelen. Sinds 2014 hebben zij bij bijna alle collectieve overeenkomsten tussen bedrijven en bonden een vinger de pap gehad, soms ook wat de hoogte van het loon betreft. “Op zich hoeft die groeiende invloed geen probleem te zijn, maar het brengt wel wat overwegingen met zich mee”, laat Keune weten.

Ondernemingsraden behartigen namelijk niet alleen de belangen van werknemers, maar ook die van het bedrijf. Anders dan bij vakbonden dus. “Al blijkt uit de meest recente data wel dat ondernemingsraden vooral meepraatten over thema’s waar ze zich bij wet toch al over uit mochten spreken.”

Vakbonden hebben ook nog weleens last van elkaar. Werkgevers kiezen bij bedrijfcao’s simpelweg voor de vakbond met de minst harde eisen. Zo tekenden onder meer Hema en de Bijenkorf dit jaar een overeenkomst met het CNV, waarbij ze de FNV buiten spel zetten.

Lees ook:

Door de hoge looneis sluiten vakbonden en werkgevers aanzienlijk minder cao’s af

Met een centrale looneis van vijf procent zet vooral vakbond FNV in op het fors verhogen van de lonen. Nog niet echt met succes. Maar één bedrijf ging akkoord.

Het raadsel van de Nederlandse economie: Flinke groei, maar lonen blijven achter

Wederom groeit de economie. Maar desondanks stijgen de lonen niet zo hard als tien jaar terug. Raadselachtig, vindt het CBS.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden