Participatiewet

De gemeente wil een nieuwe Participatiewet, maar laat Hanny wel met stofzuiger naar de sociale dienst fietsen

De Tilburgse wethouder Esmah Lahlah leefde bij wijze van experiment een maand op bijstandsniveau. Beeld Ton Toemen
De Tilburgse wethouder Esmah Lahlah leefde bij wijze van experiment een maand op bijstandsniveau.Beeld Ton Toemen

Gemeenten willen dat uitkeringsgerechtigden met meer vertrouwen en respect worden bejegend. Een ander Haags beleid is daarbij broodnodig, maar lokale overheden zullen zelf ook werk moeten maken van een cultuuromslag.

Het was een tv-fragment uit duizenden, een week of drie geleden bij talkshow Op1. Hanny Heuvelink uit Tilburg, die leeft van een bijstandsuitkering, was er te gast. Samen met de Tilburgse wethouder Esmah Lahlah, die om zich in te leven zelf een maand van een minimuminkomen had geleefd. “Ontzettend pittig en moeilijk”, vond Lahlah. Die ook zei te beseffen dat zij haar leven na een maand weer gewoon op kon pakken.

Toen kreeg Heuvelink het woord. “Wat Esmah heeft gedaan, gaat vooral over het inkomen. Maar ze had niet zo veel te maken met de regelgeving.” Wat het akeligste was? “De vernedering”, sprak ze. Maar hoe dan? Heuvelink vocht tegen de tranen en zocht naar woorden. Om te vertellen dat haar stofzuiger stuk was. Ze moest een aanvraag voor bijzondere bijstand doen om een nieuwe te krijgen.

Eerst kwam er een afwijzing: ze kon toch ook vegen? Later zouden er twee ambtenaren langskomen om te controleren of de stofzuiger wel echt stuk was. Helaas: die werd afgezegd wegens ziekte. Het eind van het liedje was dat Hanny zelf met het apparaat achterop bij de sociale dienst langs mocht. Waar de kapotte stofzuigers en plein public werd getest. Hij was inderdaad stuk, en Heuvelink was door het botte optreden een trauma rijker.

Gebouwd op regelingen en controles

Het fragment is veelbetekenend, omdat er een wereld achter schuilgaat. Waarom doet de overheid zo? Niet om Heuvelink bewust te vernederen. En al helemaal niet omdat wethouder Lahlah dat als bestuurlijk verantwoordelijke een goed idee zou vinden. Het wantrouwen zit deels ingebakken in het systeem. De Participatiewet is in feite gebouwd op allerlei regelingen, checks en controles. De bijstand zelf is eigenlijk ontoereikend om van te leven, zo becijferde budgetinstituut Nibud al eens. Mensen moeten daarbij zelf op zoek naar aanvullingen via bijvoorbeeld zorg- en huurtoeslag, gemeentelijke regelingen. Of het potje voor bijzondere bijstand als er iets in huis écht kapot is.

Die ingewikkelde doolhof zorgt voor een paar problemen tegelijk. Het eerste is dat niet iedereen met een minimuminkomen alle juiste potjes weet te vinden: zo heeft 17 procent van de mensen die daar recht op hebben geen huurtoeslag aangevraagd. De complexiteit maakt het systeem bovendien moeilijk controleerbaar en dus ook fraudegevoelig. En dat uit zich weer een enorme administratie en bewijslast voor uitkeringsgerechtigden. Zij moeten zich telkens weer aan allerlei verschillende loketten verantwoorden om te krijgen waar ze recht op hebben.

Veel tinten grijs

Dat gemeenten om een fundamentele omslag naar een eenvoudiger Participatiewet vragen, is zo bezien niet gek. Door de ingewikkeldheid en fraudegevoeligheid van het systeem kunnen zij nu niet om controles heen. Bovendien is de wet vrij zwart-wit. Het is goed of fout, fraude of geen fraude. Terwijl er in werkelijkheid vooral veel tinten grijs zijn. Mensen die wat spullen op Marktplaats verkopen, moeten dat als inkomsten opgeven; het bedrag gaat dan van de uitkering af. Maar wat als ze dit niet doen, omdat ze anders simpelweg niet rondkomen? Is dat fraude of een overlevingsstrategie?

Gemeenten zijn in zo’n geval lang niet altijd de nietsontziende boeman. Vaak is er bereidheid tot maatwerk. Maar daarbij is een uitkeringsgerechtigde wel volstrekt afhankelijk van de willekeur van één of enkele gemeentemedewerkers. Die vaak het beste met de medemens voor hebben, maar ondertussen ook in een systeem functioneren dat gericht is op controle en het tegengaan van fraude. Een domme fout of een slechte relatie met een ambtenaar kan dan ingrijpende gevolgen hebben.

Een herziene Participatiewet lijkt essentieel om met die cultuur te breken. Maar het vergt ook een omslag in denken bij de gemeenten zelf. Want hoe de regels ook zijn: niemand in Den Haag schreef voor dat Hanny Heuvelink met haar stofzuiger naar de sociale dienst moest fietsen.

Lees ook:

De Participatiewet moet op de schop, vinden gemeenten: ‘Te veel wantrouwen’

Het systeem van uitkeringen en toeslagen moet fundamenteel anders, vinden de Nederlandse gemeenten. Mensen met een minimuminkomen komen nu te vaak in de knel, constateren zij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden