CoronacrisisEconomische impact

De economische impact van ‘zwarte zwaan’ corona laat zich niet makkelijk voorspellen

Beeld Studio Vonq

Wat tot voor kort ondenkbaar was, is gebeurd: een virus heeft wereldwijd de economie in zijn greep. Dat er recessie komt is zeker, verder is het voor economen gissen.

Een zwarte zwaan. Europeanen fantaseerden er eeuwenlang over, maar ze wisten zeker dat er alleen witte zwanen bestonden. Totdat ze eind zeventiende eeuw voet aan wal zetten in Australië en voor het eerst een zwart exemplaar zagen.

Zo maakt de wereld nu ook iets mee waar tot voor kort hooguit over werd gefantaseerd. Voor het eerst sinds de Spaanse griep schaadt een virus wereldwijd de volksgezondheid én de economie. Nadat de impact van eerdere virussen als Sars en Mers meeviel, is met de uitbraak van het coronavirus nu het hoogst ondenkbare werkelijkheid geworden. Wetenschapper en effectenhandelaar Nassim Nicholas Taleb bedacht een economische theorie over zo’n onwaarschijnlijke gebeurtenis: de theorie van de zwarte zwaan, die zich niet laat voorspellen en een ontwrichtende werking heeft op de maatschappij.

Hoe ga je daarmee om? Niemand die het precies weet. Artsen en wetenschappers zijn zoekende, maar ook economen hebben weinig houvast bij het bedenken en berekenen wat deze zwarte zwaan kan betekenen voor de wereld.

Hoe gedraagt het virus zich en hoe gedragen wij ons?

“Er is een enorme waaier aan aannames die je kunt doen als je scenario’s wil schetsen­­”, zegt Menno Middeldorp, hoofdeconoom van Rabobank. “Er zijn zo veel mogelijkheden dat het onduidelijk is wat er gaat gebeuren. Dat zie je ook aan de analyses van economen van over de hele wereld: die lopen enorm uiteen. Eén ding is wel helder: we gaan een krimp zien. Dat kan niet anders, want er ligt een hoop stil. Welk deel van de economische schade nog kan worden­­ ingehaald, hangt af van hoe het virus zich verspreidt, wat voor maatregelen genomen worden en of die succesvol zijn.”

“De belangrijkste vragen zijn: hoe gedraagt het virus zich en hoe gedragen wij ons”, zegt ook Marieke Blom, hoofdeconoom van ING. “We hebben gezondheid nu als prioriteit helemaal bovenaan gezet. De vraag is hoelang het sociaal acceptabel blijft om onszelf zo lang op te sluiten. En: wat voor economische schade we bereid zijn te nemen voor de volksgezondheid.” Blom schat in dat door de coronacrisis ongeveer 20 tot 30 procent van de economie stilligt. “Hoe langer dat duurt, hoe meer de ellende van de getroffen sectoren gaat doorsijpelen in de rest van de economie.”

Overheden wereldwijd doen hun best om met grote steunpakketten de economie te helpen de virusuitbraak te overbruggen. Blom: “Idealiter wordt de economie als het ware in slaapstand gebracht om hem vervolgens weer wakker te laten worden, zonder dat er al te veel economisch weefsel beschadigd is. Maar hoe langer de stilstand duurt, hoe groter de schade en hoe moeilijker het wordt om weer op te starten. Werknemers zijn ondertussen­­ hun baan verloren, apparaten staan te verstoffen, het sociaal kapitaal is weg.”

Beeld Studio Vonq

Hopen dat de overbruggingszuurstof voldoende is

Volgens Luc Aben, hoofdeconoom van Van Lanschot, is het vooral de vraag of de noodmaatregelen het MKB en consumenten door deze virusuitbraak heen kunnen helpen. “Uiteindelijk is het midden- en kleinbedrijf de motor van de economie. We moeten hopen dat de overbruggingszuurstof die deze bedrijven nu krijgen voldoende is. Anders krijg je toch veel werklozen en faillissementen.”

Met alle steunmaatregelen is flink wat geld gemoeid. Het Nederlandse kabinet kwam met een steunpakket van tussen de 10 en 20 miljard euro. Brussel kwam met 37 miljard euro aan steun en versoepelde de begrotingsregels. Ook doet de Europese Commissie in deze crisistijd niet moeilijk over staatssteun. In de Verenigde Staten werd men het eens over een pakket van maatregelen van 2 biljoen dollar. “Overheden moeten ervoor zorgen dat iedereen kan blijven eten”, zegt Blom. “Ze moeten ervoor zorgen dat zowel bedrijven als individuen geld hebben om de rekeningen te betalen, verliezen te dekken en vaste kosten te kunnen blijven betalen.”

Overheden lenen al die miljarden op de financiële markten. Zo’n grote vraag naar geld leidt normaal gesproken tot een hogere rente. “Je zag dit al gebeuren voor Italië”, zegt Blom. Een hoge rente maakt lenen voor overheden duur. Om dit te voorkomen zijn centrale banken te hulp gesneld. Zij zorgen dat de rente laag blijft en er voldoende geld door de markt blijft stromen. En dat doen ze met gigantische bedragen. De Europese Centrale Bank (ECB) gaat voor 870 miljard euro aan schuldpapier opkopen en zegt bereid te zijn alles te doen om de coronacrisis het hoofd te bieden. De Amerikaanse Fed kondigde aanvankelijk aan voor 900 miljard dollar aan schuldpapier en hypotheekpakketten op te kopen, maar heeft inmiddels gezegd dat er geen limiet meer zit op het kopen van schulden.

De centrale banken helpen met hun ingrepen niet alleen overheden die schuldpapier uitgeven, maar ook grote bedrijven en banken. “Bedrijven trekken nu natuurlijk hun hele kredietlijn leeg”, zegt beursanalist Corné van Zeijl van vermogensbeheerder Actiam. “Daarom staan op de beurs vooral banken onder druk. Met hun ingrepen willen overheden en centrale banken voorkomen dat commerciële banken omvallen.”

De V-curve: na een flinke knauw weer fors herstel

Of het gaat lukken om de economie van voor het coronavirus zo veel mogelijk intact te houden is eigenlijk nauwelijks te voorspellen, maar economen kunnen het niet laten om allerlei scenario’s te schetsen. Het liefst ziet iedereen natuurlijk een zogeheten V-curve, waarbij de economie weliswaar een flinke knauw krijgt, maar na het indammen van het virus weer fors opveert tot ongeveer het oude niveau; letterlijk de vorm van de letter V.

Van Zeijl ziet de V-curve niet meer als een realistisch scenario.  “Ik ga er inmiddels vanuit dat dit langer gaat duren. Mensen die werkloos zijn geraakt moeten toch weer een baan gaan vinden. En na zo’n klap gaat iedereen toch weer inzien hoe handig het is om reserves te hebben: zowel bedrijven als particulieren gaan dan geld oppotten in plaats van uitgeven.”

Ook Aben van Van Lanschot denkt dat snel opveren niet meer gaat lukken. “Dan zou je in het derde kwartaal van 2020 al een opleving moeten zien, dat achten wij niet waarschijnlijk.” Een ander mogelijk scenario is de zogeheten W-curve, zegt Aben.“Daarbij zie je even hoop en opleving, maar dan ebt het weer weg, waarbij je pas weer echt opkrabbelt in het tweede kwartaal van 2021.”

De L-curve: plat op de grond

In het ergste geval gaat het zó mis, dat er sprake is van een L-curve. Aben: “Dat betekent een scherpe neergang, waarna de economie plat op de grond blijft liggen. Natuurlijk hopen we dat niet, maar je moet er rekening mee houden.”

Vooralsnog gaat Van Lanschot uit van het U-scenario. “Daarbij duurt het in vergelijking met het V-scenario langer voordat de opleving komt: pas in het vierde kwartaal van 2020 of het eerste van 2021. Wij denken dat de financiële markten snel zullen opveren als er eindelijk licht aan het eind van de tunnel komt, in de vorm van een medicijn, een vaccin of een betere controle van het virus.”

Ook het Centraal Planbureau kwam vorige week met een aantal scenario’s, die afhangen van hoelang de coronamaatregelen gaan duren. In het positiefste geval duren de coronamaatregelen slechts drie maanden en is er in 2020 weliswaar een krimp van 1,2 procent, maar volgt in 2021 een herstel van 3,5 procent. In het zwartste scenario van het CBP, waarbij de maatregelen een jaar van kracht blijven, krijgt Nederland te maken met een krimp van 7,3 procent in 2020 en een krimp van 2, 7 procent in 2021.

Beeld Studio Vonq

Achteraf wordt een verklaring gezocht voor de zwarte zwaan

Het CPB hamerde er vorige week al op dat dit geen harde cijfers zijn. Wel zeker is dat een recessie onvermijdelijk is, dat het steunpakket een deel van de economische schade beperkt en dat de oplopende staatsschuld wel draaglijk blijft voor Nederland; zelfs in het zwartste scenario. Beangstigend is wel dat drie van de vier scenario’s een diepere crisis voorspellen dan de financiële crisis, waarbij er in 2009 sprake was van een krimp van 3,7 procent.

Welk scenario ook werkelijkheid wordt, achteraf gezien zal de conclusie zijn dat Europa het risico op een virusuitbraak en de gevolgen daarvan wel had kunnen zien aankomen en zich er beter op had kunnen voorbereiden. Tenminste, dat is volgens Taleb nu eenmaal de neiging die mensen hebben: bij een onverwachte gebeurtenis met een ongekende impact (een zwarte zwaan) wordt achteraf niet alleen een verklaring bedacht voor de gebeurtenis, maar wordt ook geconstateerd dat de gebeurtenis wel degelijk voorspeld had kunnen worden. Dat gebeurde ook bij de financiële crisis: achteraf gezien was het glashelder dat het financiële systeem vast zou lopen door de ingewikkelde beleggingsproducten die financiële ingenieurs hadden gefabriceerd van pakketten rommelhypotheken.

Maar dat de financiële crisis achteraf volledig is ontzenuwd, betekent niet dat het financiële systeem niet weer forse klappen kan krijgen uit een andere hoek, zo is nu maar weer eens aangetoond. De oorzaak ligt nu niet in het economische systeem zelf, zoals toen wel het geval was.

Anders dan in 2008 is ook dat de interventies van zowel overheden als centrale banken een stuk sneller zijn. Blom: “In een paar weken zijn er grote reddingspakketten gekomen, terwijl dat in 2008 maanden duurde. Maar de optie om traag te reageren is er nu dan ook niet. De snelheid, diepte én breedte van deze crisis is veel groter.”

Ook hebben commerciële banken, destijds de aanstichters van de crisis, een constructieve rol. “Ze stellen zich flexibeler op”, zegt Corné Van Zeijl. “Italiaanse banken laten zelfs mensen hun hypotheek tijdelijk niet betalen.” Ook in Nederland bieden banken de helpende hand, wat kan doordat ze sinds de financiële crisis verplicht zijn om grote buffers op te bouwen. Ze staan bedrijven toe een half jaar lang hun leningen niet af te lossen.

China had een lockdown van ongekende proporties

Een blik op China, waar de uitbraak in december 2019 begon, kan interessant zijn om te zien welk economisch pad Europa gaat afleggen, zegt Aben. “Daar komt nu langzaam weer het een en ander op gang. Probleem is wel dat de VS en Europa nu op slot zitten, daar krijgt de Chinese economie ook last van. Bovendien kunnen activiteiten niet meteen weer op volle kracht draaien. En als mensen weer aan het werk gaan: blijft het virus dan wel onder controle?” Van Zeijl denkt dat de opleving in China er wel komt. “Maar China had een lockdown van ongekende proporties. Je hebt wel de kans dat er een tweede golf van het virus komt. Maar de angst zit er goed in, dus ik denk dat er dan snel ingegrepen zal worden.”

Ondertussen heeft het epicentrum van het virus zich verplaatst naar de VS. Vorige week werd bekend dat maar liefst 3,3 miljoen Amerikanen zich hadden geregistreerd als werkloos, een record. Van Zeijl denkt dat de VS de coronacrisis economisch moeilijker te boven komen dan Europa. “Weliswaar is het reddingspakket 9 procent van de Amerikaanse economie, maar in de VS is het sociale vangnet gebrekkig.” Waar steunpakketten in Europa bovenop de sociale vangnetten komen, is dat in de VS veel minder het geval. En dan is het ook nog eens een keer zo dat Amerikanen over het algemeen weinig geld achter de hand hebben, zegt Van Zeijl. “De helft verdient simpelweg niet genoeg om 500 dollar te sparen.”

In Europa is het vooral de vraag of de sentimenten die tijdens de eurocrisis zo opspeelden een rol gaan spelen. “Je ziet hier en daar wel erg de focus op het eigen land”, zegt Van Zeijl. “De euro kan zo maar weer een probleem worden. Italië kan nu weliswaar schulden maken en de rente wordt laag gehouden, maar of Brussel Italië gaat steunen, is nog maar de vraag. Ik denk dat de EU ofwel hechter wordt door dit probleem of dat de tegenstellingen juist weer scherper worden.” Middeldorp van Rabobank maakt zich daar minder druk om. “Het grote verschil met de eurocrisis is juist dat Noordwest-Europa toen de vrees had dat Italië en Griekenland onverantwoord met geld omgingen. Nu is die tweedeling er niet: we kunnen Italië niet verwijten dat dit hen nu is overkomen.”

Behalve dat er een recessie aankomt, blijft het voor economen dus tasten in het duister. Over een jaar of twee is waarschijnlijk glashelder hoe economieën wereldwijd de virusuitbraak nog beter hadden kunnen aanpakken om zowel de volksgezondheid als de economie zoveel mogelijk te sparen. Maar die wetenschap helpt dan weer niet bij de volgende zwarte zwaan.

Ter aanvulling: Nassim Nicholas Taleb, bedenker van de theorie van de zwarte zwaan, heeft inmiddels gezegd dat het coronavirus volgens hem geen zwarte zwaan is en dat de wereld zich wel degelijk op de verspreiding van een dergelijk virus had kunnen voorbereiden. 

Lees ook:

In veel economische scenario’s groeit de economie volgend jaar weer

De economie gaat door een diep dal. Maar volgend jaar is er mogelijk weer groei.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden