Toeslagaffaire

Commissie oordeelt snoeihard over Belastingdienst: ouders moeten schadevergoeding krijgen

Commissievoorzitter en oud-minister Piet Hein Donner. Beeld ANP

Een adviescommissie van oud-minister Piet Hein Donner komt met keiharde conclusies over het optreden van de Belastingdienst in een fraudeonderzoek naar kinderopvangtoeslag. Ouders hadden geen enkele kans om te ontsnappen, en hebben recht op ruimhartige compensatie.

De Belastingdienst handelde ‘vooringenomen’ bij het vermoeden dat ouders fraudeerden met kinderopvangtoeslag. Daardoor hadden ouders ‘vrijwel geen kans om aan een negatieve beoordeling te ontsnappen’, zo concludeert een adviescommissie onder leiding van Piet-Hein Donner, oud-vicepresident van de Raad van State en oud-minister.

De commissie onderzocht de manier waarop de Belastingdienst opereerde in een fraudeonderzoek uit 2014 bij een gastouderbureau in Eindhoven. Bij ruim driehonderd ouders werd onrechtmatig en zonder bewijs de kinderopvangtoeslag stopgezet, en zij moesten eerdere voorschotten en toeslagen die zij kregen in voorgaande jaren terugbetalen.

Het ging om duizenden tot tienduizenden euro per gezin. Donner schrijft dat het optreden van de Belastingdienst bij ouders heeft geleid ‘tot veel stress, ongemak, problemen en financiële moeilijkheden’. 

De oud-minister adviseert in het rapport ‘Omzien in verwondering’ een snelle en ruimhartige compensatie van de getroffen ouders. Staatssecretaris Menno Snel van financiën reageert vandaag op de conclusies van Donner, maar heeft al aangekondigd dat hij het advies overneemt.

De ouders moeten geld krijgen voor het bedrag dat zij ten onrechte terug moesten betalen. Ook moet er compensatie zijn van immateriële en materiële schade en kosten – bijvoorbeeld voor een advocaat – die ouders hebben gemaakt. Een onafhankelijke commissie van wijzen houdt in de gaten of de schadevergoeding door de Belastingdienst wel juist wordt afgehandeld.

Financiële nachtmerrie

De compensatie betreft niet alle ruim driehonderd ouders, omdat er ook gevallen tussen zouden zitten waarin ouders wel degelijk verwijtbare fouten hebben gemaakt bij de aanvragen van toeslagen. Overigens heeft het betrokken gastouderbureau uit Eindhoven altijd volgehouden dat de ruim driehonderd ouders die de Belastingdienst in deze zaak onderzocht, nooit allemaal klant geweest kunnen zijn. In 2014, toen het fraudeonderzoek begon, had het bureau slechts 157 klanten.

De ouders, zegt Donner, werden ‘door de Belastingdienst gezien als fraudeur, zonder dat hun persoonlijke situatie werd gecontroleerd’. Dit stortte vele gezinnen in ‘een financiële nachtmerrie’. De fiscus volgde in de ogen van de commissie een ‘Kafka-redenering’, door betalingsproblemen na het stopzetten van toeslagen als bewijs van fraude te zien.

Staatssecretaris Snel heeft eerder erkend dat er sprake was van ‘tunnelvisie’ bij de Belastingdienst en hij heeft excuus aangeboden voor het optreden van de organisatie waar hij de politieke verantwoordelijkheid voor draagt.

Collectieve vastberadenheid

De werkwijze bij de Belastingdienst liep uit de hand, volgens Donner, door ‘een samenloop van een politiek en maatschappelijk klimaat’. Achtereenvolgende kabinetten wilden bij bezuinigingen de uitkeringen ontzien, maar hamerden wel op bestrijding van fraude. ‘Met enig gemak werd het etiket ‘fraude’ geplakt op iets wat niet meer was dan onachtzaamheid’, stelt de commissie. Bij de Belastingdienst werd resoluut opgetreden. Instructies van de leiding werden steeds ‘rechtlijniger’. Vanuit de wens op zoek te gaan naar fraude werd het hele apparaat erop ingericht die fraude ook te vinden.

Ambtenaren hadden geen zicht meer op het onderscheid tussen ‘goeden’ en ‘kwaden’; iedere ouder werd standaard als fraudeur behandeld. Signalen van ambtenaren dat het anders moest, al vanaf het begin van de nieuwe fraudeaanpak in 2013, gingen verloren ‘in de collectieve vastberadenheid’.

De commissie-Donner keek naar het fraudeonderzoek uit 2014 in Eindhoven, de zogeheten CAF 11-zaak. Dit betreft ruim driehonderd ouders. Vrijwel zeker heeft de Belastingdienst in maar liefst 170 fraudeonderzoeken gehandeld zoals in Eindhoven. In totaal zijn dus waarschijnlijk duizenden ouders gedupeerd, zei Donner tijdens de presentatie van zijn advies. In een vervolgonderzoek gaat de commissie ook die onder de loep nemen.

In dat vervolgonderzoek komt ook de vraag aan bod of er sprake is geweest van etnisch profileren door de Belastingdienst. Trouw en RTL Nieuws berichtten eerder dat verschillende gastouderbureaus constateerden dat vooral ouders met een migratieachtergrond te maken kregen met stopzettingen, en pas later ook autochtone klanten. Ook de Autoriteit Persoonsgegevens onderzoekt die zaak nog, en de commissie-Donner hoopt het oordeel van die instantie te kunnen meenemen in haar eigen eindrapport. 

Lees ook:

Belastingdienst handelde jarenlang in strijd met de wet

De top van de Belastingdienst negeerde jarenlang misstanden. Nu stapt een klokkenluider naar de Tweede Kamer.

‘De overheid is een machine geworden’

De overheid is een machine geworden, vindt de Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen. ‘De burger krijgt een overheid die hij niet meer kent.’

Alleen de ouders van buitenlandse afkomst waren opeens hun kindertoeslag kwijt

Hoe ging de Belastingdienst te werk bij de omstreden stopzettingen van kinderopvangtoeslagen in 2014? Daarover resten nog steeds veel vragen. Zoals waarom juist ouders van buitenlandse komaf hun toeslag kwijtraakten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden