Uitkeringen

Burgers zwaar de dupe door structurele knelpunten in de sociale zekerheid

Burgers kunnen tegen grote financiële en sociale moeilijkheden aanlopen, of zelfs gezondheidsproblemen krijgen, door te strikte naleving van regels en wetten door uitkeringsorganisaties als gemeenten en UWV.  Beeld Sjoerd van Leeuwen
Burgers kunnen tegen grote financiële en sociale moeilijkheden aanlopen, of zelfs gezondheidsproblemen krijgen, door te strikte naleving van regels en wetten door uitkeringsorganisaties als gemeenten en UWV.Beeld Sjoerd van Leeuwen

Burgers die een beroep doen op de sociale zekerheid, voelen zich vaak niet gehoord, niet begrepen of niet serieus genomen. Enkelen voelen zich genegeerd. Dat melden onderzoekers aan de minister van sociale zaken.

Ingrid Weel

Uitkeringen moeten burgers helpen, ze voorzien van een bestaansminimum. Maar het gaat nogal eens mis. Met dramatische gevolgen. “Een deel van de burgers ziet niet in hoe hun situatie ooit nog kan verbeteren, aangezien zij er geen vertrouwen in hebben dat de overheid hen op wat voor manier dan ook kan ondersteunen om het tij te keren.”

Dat concludeert het onderzoeksbureau Panteia in het rapport ‘Hardvochtige effecten van overheidshandelen voor burgers binnen de sociale zekerheid’ dat eind vorige week naar de Tweede Kamer is gestuurd. Panteia deed dit onderzoek met Muzus, de Vrije Universiteit en de Hogeschool Utrecht. De Kamer vroeg naar dit onderzoek in januari 2021, vlak na de presentatie van het rapport ‘Ongekend onrecht’ van de parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslag.

Het onderzoek liegt er niet om. Er wordt opgemerkt dat er in de arbeidsongeschiktheidswetten (Wia, Wajong, Ziektewet), de Participatiewet, het persoonsgebonden budget (pgb) en de Toeslagenwet diverse structurele knelpunten bestaan, waar burgers flink last van kunnen krijgen. Dat zijn geen incidenten of uitzonderingen, die ‘eenvoudig’ met maatwerk opgelost kunnen worden, benadrukken de onderzoekers. Het zijn structurele knelpunten.

Veel te ingewikkeld

Zo is er een inlichtingenplicht – de verplichting om allerlei informatie te verstrekken als je een uitkering ontvangt – die voor een deel van de burgers simpelweg te ingewikkeld is. Als iemand in de bijstand bijvoorbeeld kleding verkoopt via Marktplaats, dan moeten die inkomsten opgegeven worden, maar daar is niet iedereen zich bewust van. Of als je boodschappen krijgt van je ouders.

Bij ‘overtreders’ is vaak geen onwil, maar het is gewoon niet duidelijk wat de uitvoeringsorganisatie van hen verwacht. Bijna de helft van de respondenten die een uitkering van UWV ontvangt en daarnaast werkt, heeft weleens een deel van de uitkering moeten terugbetalen doordat er iets niet klopte in de administratie, merken de onderzoekers van Panteia op.

Arbeidsongeschikten moeten het doorgeven als hun gezondheidssituatie verandert. UWV controleert daar ook op, wat tot de nodige stress kan leiden. De onderzoekers vertellen hoe de chronisch zieke Yvonne (niet haar echte naam) dit ervaart: “Bij alles wat ik doe, vraag ik me af hoe het UWV dit tegen mij kan gebruiken. Als ik naar een vriendin ga om een kopje thee te drinken, ben ik bang dat het UWV zegt: ‘Als je naar een vriendin kunt, dan kun je ook werken.’ Of als ik een klein klusje doe in de tuin, dan denk ik: hoe moet ik dit uitleggen aan het UWV?”

Onrealistische verwachtingen

De sociale wetgeving gaat veel te veel uit van een rationele en zelfredzame burger die de wet goed kent, stellen de onderzoekers. “Dat blijkt in de praktijk onrealistisch”, meldt het rapport. “Dit is problematisch omdat het niet naleven of schenden van verplichtingen kan samenhangen met onevenredig hoge terugvorderingen.” Soms zijn dat bedragen van wel tienduizenden euro’s.

De wetten zijn ook streng en strikt, meldt het rapport. Zo wordt bij boetes geen onderscheid gemaakt tussen vergissingen en fouten, waardoor boetes soms bizar hoog uitpakken. In de wet zijn wel wat mogelijkheden om af te wijken van de regels en rekening te houden met persoonlijke omstandigheden. Sinds de toeslagenaffaire zijn gemeenten en UWV wel al bezig met een mildere aanpak, maar dat is volgens de onderzoekers niet genoeg. Er zijn ook wetswijzigingen nodig.

Simpelere wetten vooral, want wat ook blijkt; burgers krijgen vaak geen antwoord op hun vragen. Onderzoeksbureau Panteia heeft 25 interviews gehouden met mensen die zich gedupeerd voelen, en daarbij hoorden ze vaak dat niemand bij het UWV hen kon uitleggen hoe de hoogte van hun uitkering is vastgesteld. Ze worden van het kastje naar de muur gestuurd. Dat zorgt voor onzekerheid en stress.

Ook UWV-medewerkers klagen

Het zijn trouwens niet alleen burgers die het ingewikkeld vinden. Ook UWV-medewerkers laten deze geluiden horen. “Uiteindelijk lukt het vaak nog wel om de complexe regels uit te voeren, maar ook wij zijn niet altijd meer in staat om te doorgronden, laat staan uit te leggen hoe de hoogte van een uitkering tot stand is gekomen”, vertelt een van hen.

Soms zijn burgers er zo klaar mee, met het gedoe tussen hen en de organisatie, dat ze zich neerleggen bij een leven zonder uitkering terwijl ze er mogelijk wel recht op hebben. Volgens de arbeidsinspectie maakt ruim een derde van alle mensen die recht hebben op een bijstandsuitkering daar geen gebruik van.

Met alle gevolgen van dien. Ze verliezen vrienden, omdat ze bezoek thuis niet eens koffie kunnen aanbieden. Hierdoor raken ze geïsoleerd. In enkele gevallen is een situatie voor de burger dusdanig uitzichtloos, aldus de onderzoekers, dat het zelfs leidt tot suïcidaliteit.

Minister Karien van Gennip (Sociale Zaken) en minister Carola Schouten (Participatie en Armoede) nemen het rapport serieus, schrijven ze in een brief aan de Kamer. “Wij vinden het van groot belang dat onze wetten en regels werken voor mensen en niet onnodig hard uitpakken. Daarom wordt er ook al met volle overtuiging hard gewerkt aan het verbeteren van de dienstverlening en wet- en regelgeving.”

Lees ook:

Regels zijn regels? Niet als ze onmenselijk hard uitpakken, oordeelt de Gelderse rechtbank

Omdat alle wetten en regels precies in haar nadeel uitvielen, kreeg een vrouw uit Gelderland een WIA-uitkering van slechts 182 euro per maand. Veel te weinig om van te leven. En dus moet dat bedrag fors omhoog, oordeelt de rechtbank.

UWV worstelt met gaten tussen de wet en de praktijk

Het UWV kon niet anders dan jarenlang de persoonlijke gesprekken met klanten minimaliseren. Dat zei Fred Paling, ex-topman van het UWV vrijdag tegen de tijdelijke Kamercommissie uitvoeringsorganisaties (TCU).

Vivian vecht al jaren tegen het UWV: ‘Ik ben mentaal beperkt verklaard door een systeemfout’

Door een gebrek aan menselijke maat lukt het de overheidsinstantie niet altijd om burgers goed te helpen. De familie Van Antwerpen weet er alles van.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden