Economie

Banken in het nauw door beleid van de Europese Centrale Bank

Links Mario Draghi, de voormalige voorzitter van Europese Centrale B ank onder wiens bewind veel renteverlagingen werden doorgevoerd. Rechts Christine Lagarde, de huidige ECB-voorzitter. Beeld AP

Banken maken moeilijker winst door beleid van de Europese Centrale Bank, toont nieuw onderzoek aan. Daarmee zou dat beleid weleens averechts kunnen werken.

Commerciële banken hebben steeds meer last van het beleid van de Europese Centrale Bank (ECB), die de economie in de Eurozone probeert aan te jagen met renteverlagingen. Winst maken gaat zo steeds moeizamer. Daardoor is de vraag nu of het ECB-beleid niet terugslaat in het gezicht van de bankenkoepel, stellen vier economen van De Nederlandsche Bank op basis van een nieuwe analyse over 120 Europese banken. 

Dat stimuleren komt grofweg neer op renteverlagingen vanuit het ECB-kantoor in Frankfurt. Daardoor kunnen bedrijven en consumenten goedkoper geld lenen. Ook ontmoedigt het om veel te sparen, aangezien spaarrentes mee dalen. Door die twee effecten zal de Europeaan, zo is de hoop, meer gaan besteden.

Maar dit knaagt aan het verdienmodel van gewone banken. Hun voornaamste bron van winst is het verschil tussen de rente die ze vangen op uitgezette leningen zoals hypotheken, en de rente die zij zelf moeten betalen op spaarrekeningen. Dat verschil heet de rentemarge. En die krimpt Europa-breed, laat het onderzoeksteam onder leiding van econoom Jorien Freriks zien in vakblad ESB.

Grens dalende spaarrente lijkt bereikt

Waarom? Enerzijds blijven de hypotheekrentes dalen. Voor een tienjaarslening betaalde je in 2010 nog gemiddeld 5 procent rente, inmiddels slechts zo’n 1 procent. Mooi voor de huizenkoper, al heeft dit goedkope geld de vraag naar huizen, en dus de huizenprijs, waarschijnlijk ook omhoog gestuwd. Om de rentemarge een beetje intact te houden, hebben banken de spaarrentes – hun kosten – laten mee dalen. Dan blijft alles in verhouding tenminste hetzelfde. Maar de grens van die dalende spaarrente lijkt bereikt. Afgelopen week besloot ABN Amro als eerste grootbank om particuliere klanten nul procent uit te keren voor het stallen van spaargeld.

Voor klanten met minder dan een ton aan spaargeld zal de bank die rente niet negatief maken, zei ABN Amro eerder al. Die klanten lopen anders weg. Een andere optie is de hypotheekrente – de inkomsten – niet zo hard laten dalen, en wat dat betreft boven de marktprijs blijven hangen. Maar daar is de concurrentie te moordend voor.

Is ECB te ver gegaan?

Kortom, het ECB-beleid tast de winstgevendheid aan. De rentemarges van de 120 onderzochte banken dalen de laatste jaren, en komen zelfs lager uit dan tijdens de bankencrisis van ruim tien jaar geleden. De onderzoekers waarschuwen dat banken, door die lagere winstgevendheid, op termijn minder capaciteit hebben om geld uit te lenen. En lenen ze minder geld uit, dan zou het stimulerende ECB-beleid precies niet stimulerend meer zijn.

De rentestand vanaf wanneer de boel anti-stimulerend wordt, noemen de DNB-economen de ‘omkeerrente’ (reversal rate, op zijn Engels). Dan is de vraag: is dit punt al bereikt? Is de ECB eigenlijk al te ver gaan?

Daar geeft het bestuderen van 120 rentemarges helaas net geen antwoord op, aldus de onderzoekers. Want hoewel lage beleidsrentes de bestedingen moeten aanjagen, doen ze nog meer. Pensioenfondsen varen er bijvoorbeeld totaal niet wel bij, en moeten daardoor misschien korten op de uitkeringen van hun deelnemers. Die besteden dan weer minder. Aandelen stijgen dan wel weer in waarde doordat beleggers de minder renderende obligaties vaker links laten liggen. 

Er is nu geen hard oordeel te vellen 

Al die effecten heeft het DNB-team niet mee kunnen nemen in zijn huidige analyse, waardoor een hard oordeel uitblijft. Toch heeft DNB-baas Klaas Knot inmiddels al meerdere keren openlijk zijn zorgen geuit over het ECB-beleid. Overheden, bedrijven en consumenten zouden zo weleens te makkelijk schulden kunnen maken, aldus Knot. Om dan in de problemen te komen als de rente ooit weer stijgt. Ondertussen drijft een dalende rente de prijzen van aandelen en huizen op, met als gevaar dat die markten op een dag als zeepbellen uit elkaar knappen.

Veel economen kijken nu dan ook niet meer naar de ECB als potentiële aanjager van de economie, maar naar overheden van landen die gemiddeld wat slapper in de was zitten. Gaan die meer investeren, dan jaagt dat de economie ook aan.

Lees ook:

DNB-baas Klaas Knot waarschuwt: ‘Mondiale economie kwetsbaar bij langdurig lage rente’

Langdurige lage rente levert veel gevaren op, waarschuwt DNB-baas Klaas Knot.

De ECB heeft geen duif, geen havik, maar met Lagarde een wijze uil aan het hoofd

De nieuwe ECB-president wil de strategie van de centrale bank herzien én de twee kampen van centralebankpresidenten in de eurozone weer met elkaar verzoenen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden