Inlichtingenbureau

Autoriteit Persoonsgegevens eist opheldering over dataverwerking van burgers

null Beeld Cliff van Thillo
Beeld Cliff van Thillo

De Autoriteit Persoonsgegevens vreest dat burgers opnieuw slachtoffer kunnen worden van onrechtmatig overheidshandelen, en eist daarom opheldering van het Inlichtingenbureau over de manier waarop ze gegevens van burgers verwerkt.

De Autoriteit Persoonsgegevens vreest dat burgers mogelijk opnieuw slachtoffer kunnen worden van onrechtmatig en ontransparant overheidshandelen, net als in de toeslagenaffaire. Het eist daarom binnen een maand opheldering van het Inlichtingenbureau. Die dataverwerker, die gemeenten onder meer helpt met fraudeopsporing bij uitkeringen, moet toelichten hoe er met gegevens van burgers wordt omgegaan. Als blijkt dat het Inlichtingenbureau zich niet aan de Europese privacywet houdt, moet het onmiddellijk stoppen met illegale burgerdataverwerkingen.

Het Inlichtingenbureau is voor de meeste Nederlanders een onbekende instantie. In 2001 werd het opgericht door het ministerie van sociale zaken, om op basis van grootschalige verwerking van gegevens van burgers gemeenten te helpen bij het beoordelen van aanvragen voor uitkeringen en ‘signalen’ van mogelijke fraude door te geven. 

Het Inlichtingenbureau analyseert duizenden gegevensstromen van onder andere de Belastingdienst, gemeenten en het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV). Als blijkt dat bepaalde gegevens ‘conflicteren’ – als iemand met een uitkering bijvoorbeeld ook studiefinanciering krijgt – gaat er een signaal naar de gemeente. Die kan dan besluiten een fraudeonderzoek te starten. Het Inlichtingenbureau verwerkt ook data van onder meer mensen met een Tozo-uitkering – coronasteun voor zzp’ers – en vroegtijdige schoolverlaters. 

De Autoriteit Persoonsgegevens heeft grote vraagtekens of het Inlichtingenbureau voor de verwerking van al die data wel altijd bevoegd is volgens de privacywet, en of er na het combineren van allerlei data nog wel te achterhalen valt waarom mensen op bepaalde lijstjes terecht komen. AP-voorzitter Aleid Wolfsen: “Het is een dataoceaan waar veel instanties gebruik van maken, maar waarvan niemand weet wat er nu precies gebeurt”.

De AP eist daarom dat het Inlichtingenbureau binnen vier weken vertelt welke gegevens er allemaal worden verwerkt, op welke manier dat gebeurt en welke wettelijke grondslag daarvoor bestaat. Mocht het Inlichtingenbureau voor bepaalde gegevensverwerkingen niet bevoegd zijn, dan moet het hiermee ‘direct ophouden’, aldus Wolfsen. Eerder werd al duidelijk dat sommige gemeenten ver gaan in het controleren van mensen, en soms vrij snel uitkeringen stopzetten en duizenden euro’s aan eerdere uitkeringen terugvorderen, al dan niet met een boete er bovenop. 

Zelflerende algoritmes

Aanleiding voor de eis van de AP is een recente publicatie van Trouwwaarin juristen zorgen uitten over of wat het bureau doet wel mag volgens de wet. Al in 2018 waarschuwde de AP de ministeries van binnenlandse zaken, sociale zaken en volksgezondheid dat de werkwijze van het Inlichtingenbureau niet aan de wettelijke vereisten leek te voldoen. “Het Inlichtingenbureau erkende zelf ook dat er werk aan de winkel was en zei ermee aan de slag te gaan”, zegt AP-voorzitter Wolfsen. Dat is echter onvoldoende gebeurd, zo biecht het bureau zelf op in zijn jaarplan voor 2020.

Vandaag licht Wolfsen het eerdere rapport van de AP over het handelen van de Belastingdienst in het toeslagenschandaal toe in de Tweede Kamer. Er lijkt sprake van parallellen tussen die affaire en de handelwijze van het Inlichtingenbureau, zegt hij. “De toeslagenaffaire begon ook met mensen die zeiden: ‘Ik heb het gevoel dat ik op een verkeerd lijstje sta, maar ik kan mijn vinger er niet op leggen’. Dat is het risico van zelflerende algoritmes en steeds grotere databases: je moet altijd na kunnen gaan wie jouw gegevens heeft en waarom. In de berichtgeving en hun eigen jaarverslagen lijkt dat hier niet altijd het geval te zijn.”

Het Inlichtingenbureau laat weten de eis – in de vorm van een brief –  te hebben ontvangen. “Het zal deze uiteraard zeer zorgvuldig in behandeling nemen”, aldus een woordvoerder. Meerdere interviewverzoeken van Trouw aan de functionaris gegevensverwerking van het Inlichtingenbureau, de interne privacyexpert van de organisatie, zijn afgewezen.

Lees ook

Een uitkering gehad? Het Inlichtingenbureau ziet álles

Hoe werkt het Inlichtingenbureau dat gemeenten helpt te controleren of mensen recht hebben op een bijstandsuitkering?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden