Onderzoek

Anti-flexwerkwet leidt niet tot meer vaste banen: vooral vrouwen en jongeren verliezen nu hun baan

Flexwerkers roepen op tot meer zekerheid tijdens een Mars voor Zekerheid. Beeld ANP
Flexwerkers roepen op tot meer zekerheid tijdens een Mars voor Zekerheid.Beeld ANP

Minder flexwerk, meer vaste banen. Dat was de gedachte achter de Wet Arbeidsmarkt in Balans die op 1 januari 2020 werd ingevoerd. Maar flexcontracten lijken vooral te zijn ingeruild voor zzp-constructies in plaats van de beoogde vaste aanstellingen, blijkt uit een analyse van ABN Amro.

De Wet Arbeidsmarkt in Balans (WAB) heeft tot opzegging van ruim 77.000 flexibele banen geleid. Vooral veel vrouwen, jongeren en mensen met een laag inkomen verloren daardoor hun baan. Een deel van hen raakte werkloos, een ander gedeelte keerde waarschijnlijk als zzp’er terug in min of meer dezelfde functie. Maar de extra vaste banen die de politiek eigenlijk op het oog had? Die lijken er vooralsnog niet te zijn gekomen, zo becijferen analisten van ABN Amro.

Het aantal flexibele banen groeit al jaren gestaag: van ongeveer 22 procent in 2003 tot zo’n 35 procent in de laatste jaren. Dat wordt in de Nederlandse polder inmiddels breed onderkend als probleem. Werknemers met een flexibel contract hebben immers met veel onzekerheid te maken. Zowel op de werkvloer, waar ze makkelijker te ontslaan zijn, als daarbuiten, waar ze bijvoorbeeld moeilijker een huur- of koopwoning kunnen vinden.

De WAB moest de vaste baan daarom aantrekkelijker maken ten opzichte van flexwerk. Daarom moeten werkgevers sinds invoering van de wet meer WW-premie afdragen voor flexibele krachten. Voor vaste krachten werd het ontslagrecht juist versoepeld, zodat het voor werkgevers aantrekkelijker zou worden om mensen permanent in dienst te nemen.

Het echte Nederland en ‘schaduw-Nederland’ lopen uiteen

Maar dat is dus niet gebeurd. Uit het ABN Amro-onderzoek blijkt dat het aantal flexbanen fors is afgenomen zonder dat daar vaste banen voor in de plaats zijn gekomen. De ontwikkeling van de arbeidsmarkt met de WAB vergelijken de onderzoekers met die van een fictief ‘schaduw-Nederland’.

“We hebben als een donorpool van Europese landen gebruikt, waarmee we een schaduwland creëren dat vergelijkbaar is met Nederland”, aldus Kamalika Patra, sectoranalist zakelijke dienstverlening bij de bank. “In dat schaduwland zijn alle relevante factoren gelijk aan het echte Nederland. Met als enige verschil dat de wet daar níet is ingevoerd.” Op die manier is de invloed van de WAB dus uit de cijfers te filteren, zonder dat factoren als conjunctuur, krapte op de arbeidsmarkt of het aantal coronabesmettingen het beeld vertroebelen.

Daarbij blijkt dat de ontwikkeling in het echte Nederland en het schaduwland in mei 2019 fors uiteen begint te lopen. Niet toevallig is dat de maand waarin de invoering van de WAB definitief werd beslecht. “Vanaf dat moment zijn werkgevers zich erop gaan voorbereiden door flexibele contracten op te zeggen”, zegt Patra.

De effecten op lange termijn

Het aantal zzp’ers schoot in dezelfde periode juist omhoog. “Een waterbedeffect”, concludeert ze. Want waar werkgevers voor flexwerkers extra premie moeten afdragen, geldt dat niet voor mensen die als zelfstandige worden ingehuurd. Overigens trad na de golf aan verdwenen flexbanen in 2019 alweer een kleine correctie op in 2020. “Het lijkt erop dat veel werkgevers vooraf extra voorzichtig zijn geweest, waarna ze weer wat meer flexcontracten zijn aangegaan toen duidelijk werd hoe de praktijk precies uitviel.”

In hoeverre sprake is van een tijdelijke golf aan flex-ontslagen, is volgens Patra nog niet te zeggen. De vergelijking tussen Nederland en het schaduwland stopt in april 2020. Vanaf toen kwamen er corona-steunpakketten, en dat maakte de internationale vergelijking onmogelijk. “Een onderzoek naar de effecten op lange termijn zouden we graag nog doen.”

Vrouwen hard getroffen, mannen niet

Opvallend is dat vooral vrouwen hard getroffen zijn door de ontslaggolf bij flexwerkers. Van de 77.000 ontslagen tijdelijke krachten was bijna 80 procent vrouw. Dat komt in elk geval deels doordat vrouwen oververtegenwoordigd zijn in ‘sectoren die gevoeliger zijn voor kostenstijgingen’, schrijft ABN Amro. “Kinderopvang, thuiszorg, horeca en verkoop kennen relatief kleine marges door stevige marktconcurrentie.” Hogere personeelskosten leiden daardoor eerder tot ontslagen.

Omdat zowel het aantal vrouwelijke werklozen als het aantal zzp’ers in de onderzoeksperiode toenam, vermoedt de bank dat zij over het algemeen geen vast contract hebben gekregen. Bij mannen was rond de invoering van de WAB wél een lichte stijging van het aantal vaste banen én een kleine daling van het aantal werklozen te zien. Daarbij zou zwangerschapsdiscriminatie een rol kunnen spelen, schrijft ABN Amro, maar ook hier is meer onderzoek nodig om dat vast te kunnen stellen.

Lees ook:

Zes dingen die voor werkgevers en werknemers veranderen met de nieuwe Wet arbeidsmarkt

Op 1 januari 2020 trad de nieuwe Wet arbeidsmarkt in balans (Wab) in werking. Wat gaan werkgevers, zzp’er en payrollers daarvan merken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden