Groen Doen

Zonne-energie op afbetaling voor arme landen

Een Oegandees met een Rural Spark thuissysteem. Beeld Ian David Luyinda

Voor twee miljard mensen op aarde is toegang tot elektriciteit niet vanzelfsprekend. De zonne-energiepakketten van Rural Spark moeten daar verandering in brengen.

Het klinkt als een win-winsituatie: hyperlokaal zonne-energie opwekken, de overgebleven energie doorverkopen aan buren en op termijn meerdere systemen aan elkaar koppelen voor een breder bereik. Op deze manier hebben mensen in gebieden zonder (betrouwbaar) openbaar elektriciteitsnet ’s avonds licht zonder dure en vervuilende kerosinelampen.

“Om een mobiele telefoon op te laden, hoeven mensen niet meer naar de dichtstbijzijnde stad te lopen”, zegt Marcel van Heist, mede-oprichter van Rural Spark. Na een aantal pilot-projecten in India richt zijn bedrijf zich nu op verschillende markten in sub-Sahara-Afrika.

Een Rural Spark ‘thuissysteem’ bestaat uit een klein zonnepaneel, een energierouter en drie draagbare batterijen. Op één zonnepaneel kunnen een mobiele telefoon, scheerapparaat en een of twee ledlampen worden aangesloten. Een tweede zonnepaneel maakt een kleine tv en koelkast mogelijk.

Rural Spark is een variant op bestaande ­‘Solar Home Systems’, legt Van Heist uit. “De meeste systemen hebben een ingebouwde accu en zijn ontworpen voor een beperkt aantal toepassingen. In ons systeem zijn de router (voor de omvorming van energie) en batterijen gescheiden. Het heeft meerdere aansluitingen, zodat apparaten tegelijk kunnen worden gebruikt of opgeladen. Klanten kunnen beginnen met een goedkoop systeem en dat later uitbouwen met extra batterijen, lampen of zelfs een tv.”

Het startpakket kost tussen de 150 en 350 dollar, die klanten in termijnen kunnen afbetalen. De termijnbedragen verschillen per land en distributiepartij, aldus Van Heist. “In Zambia betalen klanten met veertig dollar in zes maanden relatief snel af. In andere landen gebeurt dat in twee jaar met tien dollar per maand. Sommige van onze distributeurs maken gebruik van subsidieprogramma’s, zodat ze het systeem goedkoper kunnen aanbieden.”

Armoedegrens

Rural Spark hanteert een Bottom of Pyramid-aanpak, die is gericht op de armste mensen. “Volgens de Wereldbank leefde 54 procent van de bevolking in Zambia in 2015 onder de armoedegrens van 1,90 dollar per dag”, zegt Van Heist. “Een gezin van vijf mensen heeft daar een gemiddeld maandinkomen van 289 dollar. Zelfs als het werkelijke inkomen een stuk lager zou zijn, is tien dollar per maand te overzien. Bovendien besteden Afrikanen in landelijke gebieden gemiddeld 20 tot 30 procent van hun inkomen aan energie, in de vorm van kerosine of diesel. Rural Spark is goedkoper en duurzamer.”

Wim Sinke, hoogleraar fotovoltaïsche conversie aan de Universiteit van Amsterdam, is enthousiast. “Rural Spark maakt gebruik van moderne technologie en alle nieuwe mogelijkheden. Het lijkt me een maatschappelijk en economisch duurzaam en doordacht systeem, met aanvullende voordelen als betere luchtkwaliteit in de woning, onderwijs en ondernemerschap. Of het ook duurzaam is in milieutechnische zin, hangt af van de verwerking van kapotte of afgedankte systemen.”

Van Heist zegt dat in de kostprijs een percentage is berekend voor recycling. “Als een product stukgaat, vervangt onze lokale distributeur het. De kapotte producten worden verzameld. In India moesten we ons beleid voor e-waste op de site zetten. Voor de Afrikaanse markt hebben we dat nog niet uitgewerkt.”

Peter Sloot, hoogleraar complexe systemen aan de Universiteit van Amsterdam, deed onderzoek in sloppenwijken in India en Pakistan. Hij is blij dat er initiatieven zijn zoals Rural Spark. “In sloppenwijken heerst vaak enorme bedrijvigheid. Als mensen hier een zaakje van kunnen maken, kan het worden opgepakt.”

Onno van Schayck, hoogleraar preventieve geneeskunde aan de Universiteit van Maastricht, heeft eveneens onderzoek gedaan in sloppenwijken in India. “Daar zit de echte ‘bodem van de piramide’, gezinnen met drie of vier kinderen die van een tot twee dollar per dag moeten rondkomen. Voor hen is tien dollar per maand niet zo realistisch. Bovendien koken mensen voor zes uur ’s ochtends en dan pas weer na zes uur ’s avonds. Dan zijn ze volledig afhankelijk van batterijen, die dit soort producten juist duur maken.”

Uitkomst

Toch wil hij het Rural Spark systeem niet meteen afschrijven. “Voor net iets meer welgestelde gezinnen is dit waarschijnlijk een uitkomst.” Sloot denkt dat de zonne-energie op het platteland van India beter kan worden besteed aan het zuiveren van water. “Vervuild water is daar pas echt een probleem.”

Van Heist zegt dat Rural Spark niet meer in India actief is, omdat de regering de controle over de energievoorziening wil houden. In Afrika is meer behoefte aan private energievoorzieningen. Hij benadrukt dat Rural Spark is ontwikkeld voor dorpen. “We zijn vaak in sloppenwijken geweest en weten dat stroom wordt gestolen van bestaande leidingen. Dat is niet onze markt.”

Arnold Tukker, hoogleraar industriële ecologie aan de Universiteit Leiden, vindt Rural Spark een duurzaam initiatief. “Het bestrijdt energiearmoede en is groene stroom.”

In de serie Groen Doen worden als duurzaam aangeprezen producten kritisch bekeken. Lees hier meer afleveringen.

Lees ook:

Afrika doet wat Europa niet lukte: zonnestroom opwekken in de Sahara

Een Europees plan om stroom op te wekken in de Sahara is jammerlijk geflopt. Nu doen de woestijnlanden het zelf. En zo lijkt met zonnecellen opgewekte energie alsnog deze kant op te komen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden