Op dit proefbedrijf in Munnekezijl komen de voedingsstoffen voor de gewassen niet uit dierlijke mest of kunstmest maar uit planten zoals klaver. Dat scheelt veel stikstofuitstoot, aldus onderzoeker Geert-Jan van der Burgt.

ReportageAkkerbouw

Zo moet de akkerbouw afkicken van stikstof

Op dit proefbedrijf in Munnekezijl komen de voedingsstoffen voor de gewassen niet uit dierlijke mest of kunstmest maar uit planten zoals klaver. Dat scheelt veel stikstofuitstoot, aldus onderzoeker Geert-Jan van der Burgt.Beeld Rob Buiter

In de strijd tegen de stikstofuitstoot stelt de commissie-Remkes voor om het gebruik van kunstmest ‘uit te faseren’. Maar akkerbouw zónder stikstof uit mest te gebruiken, kan dat? Jazeker, toont onderzoek op de proefboerderij Kollummerwaard. 

Het geheim zit hier onder de grond”, zegt Geert-Jan van der Burgt, lopend langs een veld met klaver. Van der Burgt is onderzoeker bij de proefboerderij Kollumerwaard, van de Stichting Proefbedrijf Noordelijke Akkerbouw. Hij laat een aantal proefvelden zien aan de rand van het Lauwersmeer. “Aan de wortels van deze klavers zitten kleine knolletjes, waar bacteriën stikstof uit de lucht vangen en geschikt maken voor gebruik door de plant. Die stikstofbinding in samenwerking met bacteriën is een trucje dat alle vlinderbloemigen kennen.”

In de biologische landbouw, en steeds vaker ook in de reguliere landbouw, wordt al heel veel gebruikgemaakt van die kracht van ­klaver. Boeren die klaver door het gras mengen, hoeven daardoor minder stikstof in de vorm van mest toe te voegen en kunnen tóch voldoende veevoer van hun land oogsten. ­“Negen jaar geleden hebben we met deze proef de ­ambitie nog wat verder opgeschroefd”, ­herinnert Van der Burgt zich. “Zouden we ­misschien helemáál geen stikstof uit mest meer kunnen gebruiken op ons akkerbouwbedrijf, wanneer we als het ware zelf stikstof gaan ­telen in de vorm van deze vlinderbloemigen?”

Voor de proef hebben Van der Burgt en collega’s een serie kleine akkers op een rijtje gemaakt, waar de teelt van onder meer pompoenen, penen en aardappels wordt afgewisseld met klaver en luzerne. “Die klaver en luzerne oogsten we, zoals een melkveehouder zijn gras oogst. Wanneer we later akkers moeten bemesten met stikstof, brengen we er gewoon gehakselde klavers of luzerne op. Maaimest noemen we dat.”

Stikstof telen is nog geen oplossing voor de crisis

Na negen jaar hebben de onderzoekers nu de conclusie getrokken dat het werkt. Aardappelen en penen doen het prima op maaimest. Toch betekent dit nog niet dat akkerbouwgewassen nu helemaal zonder kunstmest of dierlijke mest kunnen, benadrukt Van der Burgt. “Behalve stikstof hebben planten natuurlijk nog meer meststoffen nodig, zoals fosfaat en kalium. Die moeten we ook op deze proefveldjes heel gericht toevoegen om te voorkomen dat we met het afvoeren van de oogst de grond te veel uitputten.”

Sinds minister Carola Schouten de scepter zwaait op het ministerie van landbouw, is ‘kringlooplandbouw’ daar het toverwoord. Daarbij gebruiken akkerbouwers mest uit de veehouderij. Die samenwerking lijkt Van der Burgt op losse schroeven te zetten met de plantaardige mest. Zet hij zo de kringlooplandbouw een hak? “Integendeel!”, vindt hij zelf. “We sluiten de kringloop op een heel nauwkeurige manier bínnen het akkerbouwbedrijf. En ja, dat betekent dat veehouders een eigen, andere oplossing moeten zoeken om hún kringloop sluitend te maken. Door minder voer van buiten te halen, kunnen zij misschien ook een eigen, gesloten kringloop binnen hun sector creëren.”

Het telen van stikstof door akkerbouwers is dan ook geen oplossing voor de huidige stikstofcrisis, benadrukt Van der Burgt. “Dat is vooral een probleem van de veeteelt. Wij kunnen als akkerbouwers hooguit een bijdrage leveren door minder externe stikstof via kunstmest in het systeem te stoppen. Stikstof die je er niet instopt, komt er per definitie ook nooit uit.”

Van veldbonen naar vegaburgers

Een veldje verderop laat Van der Burgt zien waar het volgens hem in de toekomst naartoe kan gaan. “Hier staan tarwe en veldbonen door elkaar. Die veldbonen zijn de vlinderbloemigen die de stikstof binden, waar het graan weer van profiteert. Nu kunnen we die veldbonen alleen nog maar afzetten als veevoer, maar in de toekomst kan ik mij voorstellen dat het graan brood wordt en de veldbonen worden omgezet in vegaburgers.”

Klaver neemt veel stikstof op uit de lucht. Daarmee kan het plantje goed dienen als meststof en dus dierlijke mest of kunstmest gedeeltelijk vervangen.Beeld Rob Buiter

Dat hij nu op zijn proefvelden nog wel fosfaat en andere meststoffen van buiten moet aanvoeren, hoopt Van der Burgt op de langere termijn ook zonder kunstmest of dierlijke mest op te lossen. “Je zou kunnen denken aan een kringloop waarbij groente-, fruit- en tuinafval uit de steden en misschien zelfs fosfaat uit de menselijke uitwerpselen in het riool worden teruggewonnen, om dat weer te gebruiken bij het verbouwen van gewassen. Al denk ik dat zeker dat laatste niet zonder slag of stoot zal gaan.”

Haute couture in de akkerbouw

Later dit jaar, bij het definitief afronden van de proef, willen Van der Burgt en zijn collega’s ook de financiële balans opmaken. De precieze cijfers heeft hij nog niet, maar hij durft al wel een voorschot te nemen. “Landbouwkundig kan het uit, dat hebben we wel bewezen. Maar omdat we toch een heel klein beetje minder opbrengst hebben dan bij het gebruik van dierlijke mest, zou het zomaar kunnen dat we financieel een klein beetje in de min gaan. Zie het daarom vooral als haute couture wat wij hier doen. Honderd procent maaimest zal misschien niet de confectie worden in de akkerbouw, maar het geeft wel de richting aan waar nog veel te winnen is, met name in de biologische teelt.”

Volgens Van der Burgt wreekt zich hier ook de huidige manier van belonen van boeren. “We betalen alleen voor het gewas dat ze van het land halen. Maar zeker wanneer een boer geen gebruik meer maakt van dierlijke mest of kunstmest, levert hij nog veel meer. Schone lucht en water bijvoorbeeld, omdat er geen ammoniak meer vrijkomt tijdens het uitrijden van mest. En als je geen kunstmest gebruikt, spaar je ook de enorme hoeveelheid energie uit die bij het produceren van kunstmest wordt gebruikt. En als je biologisch produceert, vervuil je de omgeving ook niet met bestrijdingsmiddelen. Als je dat allemaal mee zou kunnen rekenen, ziet het financiële plaatje er ineens heel anders uit.”

Stikstof telen in de praktijk

Biologisch-dynamisch akkerbouwer Joost van Strien uit Ens (Noordoostpolder) is vorig jaar overgestapt op het gebruik van maaimest in plaats van dierlijke mest. “Ik had er tien jaar terug al mee geëxperimenteerd, maar de reden om er nu helemaal op over te stappen was een onderzoek waaruit bleek dat er zelfs in biologische koeienmest nog resten van bestrijdingsmiddelen zitten. Die wilde ik niet op mijn bedrijf hebben. Nu voed ik mijn pompoenen, pastinaak, bieten en andere gewassen dus met stikstof uit zelf geteelde luzerne. De overige mineralen haal ik uit compost die ik uit natuurgebieden in de buurt koop.” Het bedrijf van Van Strien kan goed draaien op maaimest, omdat zijn land, zoals hij zelf zegt, al een kwart eeuw is ‘afgekickt’ van stikstof. “Voor een akkerbouwbedrijf dat nog helemaal verslaafd is aan mest van buiten, zal het lastig zijn om deze methode zomaar toe te passen. Maar ik ben ervan overtuigd dat de landbouw van de toekomst, met minder dieren, minder chemie en minder kunstmest niet om maaimest heen kan.”

Lees ook:

Johan Remkes: De uitstoot van stikstof moet drastisch omlaag
De plannen van de regering zullen de natuur in Nederland niet in een goede staat brengen, stelt stikstofadviseur Johan Remkes.

Boer Jaco Kastelein halveerde zijn stikstofuitstoot al, in slechts vijf jaar
Om de natuur in goede staat te brengen, moet de uitstoot van stikstof in Nederland de komende tien jaar halveren, volgens de commissie-Remkes. Boer Jaco Kastelein deed dat al – in slechts vijf jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden