Een van de boerderijen in Frankrijk

Interview Sjoerd Wartena

Zo blaast Sjoerd Wartena krimpende Franse dorpen succesvol nieuw leven in

Een van de boerderijen in Frankrijk Beeld Sylvain Legrand

Sjoerd Wartena blaast krimpende Franse dorpen nieuw leven in door kleinschalige boeren aan land te helpen. Het succesmodel van zijn non-profitorganisatie Terre de Liens krijgt in heel Europa navolging. “De mensheid wordt nog altijd grotendeels gevoed door kleinschalige familieboerderijen.”

Op 1 mei van dit jaar werd hij tachtig, maar Sjoerd Wartena is nog altijd strijdlustig. Wartena – Neerlandicus, voormalig Olympisch roeier en keuterboer in Frankrijk – zet zich al bijna vijftig jaar onverminderd in voor de kleinschalige boerenlandbouw in Europa. “Kleinleinschalige boerenlandbouw voorziet in onze voedselvoorziening, verschaft werk, beschermt de natuur en creëert sociale samenhang”, betoogt Wartena aan de telefoon vanuit Vachères-en-Quint, een boerengehucht in de Franse Drôme waar hij woont. “Die grootschalige boerderijen produceren weliswaar goedkoper, maar ze veroorzaken ook de leegloop van het platteland en milieuschade met verwoestijning, erosie en watertekorten als gevolg. Dat verwerken ze niet in hun kostprijs.”

Toen Wartena in 1973 in Vachères-en-Quint arriveerde, trof hij “een armzalig en overgroeid dorp waar een handjevol oude mensen op hun einde zaten te wachten”. Hij ontdekte al snel dat die dorpelingen niet alleen oud en arm waren, maar dat ze ook veel kennis hadden en een cultuur die op het punt stond om voorgoed verloren te gaan. “Wij hebben het tot onze levenstaak gemaakt om kleinschalige boerenbedrijven te helpen moderniseren zonder die cultuur in de maalstroom van de huidige tijd te laten verdwijnen.”

Geen dromende hippies

Samen met vrienden begon Wartena eerst een geitenboerderij. Hij ging zelf geitenkaas maken en verkopen in plaats van de melk voor een habbekrats te verkopen aan de boerencoöperatie. Later begon Wartena ook biologische kruiden te verbouwen en te vermarkten, zeer innovatief in die tijd. Vanzelf ging het allemaal niet. “In Amsterdam werkte ik in de universiteitsbibliotheek, dus ik wist er geen moer van”, blikt hij terug. Het werk was niet alleen zwaar, Wartena kreeg ook veel tegenslagen te verwerken. “Schimmels, mislukte oogsten, zieke geiten, noem maar op. De oudjes in het dorp hebben ons enorm geholpen. Ze zagen al gauw dat wij geen dromende hippies waren, maar hard werkten en graag wilden leren.”

Sjoerd Wartena Beeld Sylvain Legrand

In de jaren tachtig kreeg Wartena het idee voor Terre de Liens: een organisatie die jonge boeren met een vergelijkbare visie en aanpak financieel op weg helpt met de aankoop van een boerderij of met toegang tot land. “Wij hebben onze boerderij gekocht met spaargeld en een erfenis, maar voor veel andere jonge mensen is het onmogelijk om een boerderij te beginnen terwijl ze dat wel graag zouden willen. Ondertussen staan steeds meer boerderijen leeg en sterven boerendorpen uit.”

Het duurde tot 2003 voordat Terre de Liens – letterlijk vertaald: land van verbindingen – het levenslicht zag. Het is dan ook een complexe organisatie die bestaat uit een federatie van inmiddels twintig regionale verenigingen, een zogenaamde commanditaire vennootschap en een stichting.

Al tweehonderd kleinschalige boerderijen

In de statuten van de verenigingen is de missie van Terre de Liens vastgelegd. De commanditaire vennootschap voert die missie uit door, als een soort investeringsmaatschappij, geld aan te trekken waarmee boerderijen en land wordt aangekocht. Dat land wordt tegen een door de regering vastgestelde pachtprijs, die gebonden is aan de gemiddelde opbrengst van dat jaar, verpacht aan boeren. De stichting is ten slotte opgericht om donaties te ontvangen in de vorm van geld, boerderijen en land.

Het succes van Terre de Liens overtreft Wartena’s verwachtingen. “We hebben 15.000 aandeelhouders die samen 80 miljoen euro hebben geïnvesteerd. Elk jaar komt daar zo’n 10 miljoen euro bij. Ook de stichting ontvangt jaarlijks ruim 1 miljoen euro. Daardoor hebben we nu zo’n tweehonderd kleinschalige boerderijen kunnen aankopen die we verpachten aan boeren. Jaarlijks komen er dertig boerderijen bij.”

Terre de Liens bezit zo’n 4500 hectare land. Op landelijk niveau is dat weliswaar klein”, erkent Wartena, “maar het laat wel zien dat er een alternatief is voor de leegloop van het platteland en voor de heilloze schaalvergroting in de landbouw. Al die kleine boerenbedrijven produceren mooie biologische producten, creëren sociale meerwaarde en leveren veel banen op.” Het succes is niet onopgemerkt gebleven in Frankrijk. “We krijgen veel aandacht in lokale media. Politieke interesse is er ook volop, vooral in kleinere gemeenten die kampen met krimp en de landbouw zien verdwijnen.” Kritiek krijgt Wartena nauwelijks. “Iedereen vindt het fantastisch wat we doen.”

Andere landen

Buiten Frankrijk heeft Terre de Liens de laatste jaren soortgelijke initiatieven geïnspireerd, zoals Terre en Vue en De Landgenoten in België, Alpa in Roemenië en Ampi in Tsjechië. In Nederland werken organisaties als Wij.Land en de Stichting Grondbeheer aan dezelfde problematiek. Wartena: “In Nederland is het moeilijker op deze manier kleinschalige boerenlandbouw te ondersteunen, omdat de prijzen van landbouwgrond belachelijk hoog zijn. Door speculatie en marktwerking zijn de grondprijzen in Nederland zo ver opgestuwd dat deze totaal niet meer in verhouding staan tot de opbrengst van agrarische producten.”

Uit recent onderzoek van Het Financieele Dagblad blijkt inderdaad dat grondspeculanten op meer dan 500 locaties in Nederland pakweg 2300 hectare bos- en landbouwgrond hebben opgekocht, voornamelijk in krimpregio’s. Speculanten hopen dat deze grond ooit bouwbestemming krijgt waardoor de waarde explosief stijg. Wartena: “Handige lieden zeggen ze dan, maar ik vind het crimineel.”

In Frankrijk is het volgens Wartena beter geregeld. “Hier kost landbouwgrond gemiddeld 6000 euro per hectare, in Nederland 70.000. Dat is het resultaat van verschillende wetten die boeren en pachters beschermen. Daar zouden ze in Nederland een voorbeeld aan kunnen nemen.”

Groeiende wereldbevolking voeden

Maar voor echte politieke verandering moet je in Europa zijn, weet ook Wartena die in 2012 aan de wieg stond van het Europese Access-to-Land netwerk. Die club lobbyt in Brussel voor de toegang tot land voor kleine agro-ecologische boeren. “De grote voedselspelers domineren het Europees landbouwbeleid. Hun voornaamste argument is dat de groeiende wereldbevolking alleen gevoed kan worden met industriële landbouw, maar dat is een drogreden.

“De mensheid wordt nog altijd grotendeels gevoed door kleinschalige familieboerderijen. Die kleine boeren hebben het moeilijk door gebrek aan toegang tot iets meer land, zaaigoed, investeringsmogelijkheden en kennis. De oplossing is niet om hen te verjagen naar de stad en grootschalige boerderijen ontwikkelen. We moeten hen juist helpen zodat er weer een sterke rurale structuur ontstaat die vol leven is: zowel sociaal-economisch als ecologisch. De kleinschalige landbouw is geen romantische utopie, maar een serieus antwoord op het falende Europese landbouwbeleid.”

Lees ook: 
Duurdere Coca-Cola moet Franse boeren helpen

A-merken duurder maken om boeren te helpen. Dat beoogt een omstreden nieuwe wet in Frankrijk.

De Franse boer snakt naar een sociaal Europa

Frankrijk kiest 23 april en 7 mei (tweede ronde) een nieuwe president. In de aanloop daarnaartoe belicht Trouw de maatschappelijke thema’s die een rol spelen in de campagnes. Vandaag: het platteland.

De Franse boer snakt naar een sociaal Europa. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden