Zelf schoffelen in groene wijk

Laat burgers zelf schoffelen en snoeien in het wijkgroen. Het kost de gemeente geen extra geld en bovendien is het goed voor sociale samenhang van de buurt. In Culemborg is de uitbesteding van openbaar groenbeheer een groot succes.

Gras maaien, bomen snoeien of wroeten in de grond. Voor de inwoners van de Culemborgse wijk EVA-Lanxmeer voelt het niet als corvee. Integendeel. Met veel genoegen helpen zij mee aan het onderhoud van het openbaar groen in hun duurzame wijk. En dat allemaal op vrijwillige basis.

"Het gaat niet alleen om het onderhoud van privétuinen. Ook het gemeenschappelijke gebied tussen de tuinen en de openbare grond wordt flink onderhanden genomen", vertelt Niek Hazendonk, inwoner van de wijk en bestuurslid van Terra Bella. Deze stichting zet zich in voor het beheer van de natuur in de wijk.

Veel privétuinen in EVA-Lanxmeer hebben geen afrastering, waardoor zij naadloos overlopen in gemeenschappelijk groen. Verwilderde binnentuinen, langgerekte velden, kleurrijke bloemenperken, de wijk kent veel natuurgebiedjes. En overal zijn sporen van Terra Bella terug te vinden. "Normaal vragen inwoners de gemeente om onkruid op te ruimen. Wij verzoeken het te laten staan, zodat we zelf onze groene handen kunnen laten wapperen. Voor gemeentewerkers en buitenstaanders was dat even wennen."

Centraal in de wijk ligt een oude appelboomgaard van het in de wijk gevestigde waterwinbedrijf Vitens. Omdat de bewoners de boomgaard onderhouden, mogen zij er letterlijk de vruchten van plukken. Zo vindt in de herfst een groot oogstfeest plaats. Van de appels wordt ter plekke appelsap gemaakt. Ook bakken inwoners appeltaarten voor de buurt.

Om alles goed te regelen, tekende Terra Bella in 2004 voor het eerst een vijfjarig beheercontract met de gemeente Culemborg en Vitens. De stichting stelt elk kalenderjaar een plan op waarin staat welk deel van het openbaar groen zij beheert en wat de gemeente doet.

Van het stadsbestuur krijgt Terra Bella een geldbedrag, dat anders in het onderhoud door de gemeente zou worden gestopt. Hoe meer taken de bewoners zelf uitvoeren, hoe meer geld er overblijft om te investeren in openbare ruimtes of cursussen. Zo zijn er extra tuinbanken aangeschaft. Ook kregen bewoners les in het snoeien van appelbomen.

Het is volgens Tanja van Rossum, adviseur wijkzaken van de gemeente Culemborg, niet vreemd dat de bewoners betrokken worden bij het beheer. "Inwoners aangesloten bij bewonersvereniging EVA-Lanxmeer hadden inspraak bij de ontwikkeling van de wijk, ook over de buitenruimte. Zij willen zich blijven inzetten voor het groen", zegt Van Rossum.

Maar wat levert ecologisch zelfbeheer daadwerkelijk op? Om antwoord te krijgen op die vraag liet stichting Terra Bella een onderzoek uitvoeren, waarbij gekeken is naar de effecten van meer dan vijf jaar zelf harken, wieden en ruimen. De afgelopen twee jaar werd EVA-Lanxmeer onder de loep genomen door studenten en onderzoekers, gekoppeld aan de Wetenschapswinkel van Wageningen Universiteit. Uit de studie blijkt dat vrijwel iedereen enthousiast is over de huidige vorm van beheer. De samenwerking tussen gemeente en inwoners creëert meer maatwerk, kwaliteit en betrokkenheid bij het openbaar groen. Kortom: inwoners zien de omgeving als van henzelf en verzorgen de openbare stroken en veldjes alsof het hun eigen tuin is. De gemeente kost het geen cent meer.

Hazendonk vertelt dat het gaat om een speciale vorm van beheer. "Het onderhouden van het groen gebeurt op een ecologische manier. De natuur wordt gespaard, omdat wij zoveel mogelijk kleinschalig met de hand doen en niet werken met chemische middelen. Daarnaast is het beheer sociaal duurzaam. Door samen in de natuur te werken, krijg je een goede band met de omgeving en buurtbewoners." De gemeente Culemborg ziet eveneens voordelen in de samenwerking met en tussen bewoners. Daarom heeft ze de samenwerkingsovereenkomst in 2009 opnieuw met vijf jaar verlengd.

EVA-Lanxmeer is volgens de onderzoekers een voorbeeld voor andere gemeenten. Toch is bewonersparticipatie in het openbaar groenbeheer niet geschikt voor alle wijken. Volgens Jeroen Kruit, projectleider van het onderzoek, is de betrokkenheid van de burgers in EVA-Lanxmeer groter dan in andere wijken. "De mensen hier voelen zich nauw verbonden met de duurzame visie, het idee achter de buurt. Bovendien zijn zij al vanaf het begin betrokken bij de groene ontwikkelingen. Je kunt er daarom vanuit gaan dat deze bewoners eerder meewerken aan het schoffelen en snoeien", vertelt Kruit. Daaraan voegt medeonderzoeker Peter Veer toe: "Het probleem is vaak dat het wijkgroen er al tijden ligt. Inwoners zijn gewend aan gemeentelijk beheer. Probeer die mensen zelf maar eens in beweging te krijgen."

Het klakkeloos kopiëren van de werkwijze is dus niet reëel. Wel wordt er regelmatig gesproken over samenwerking met andere wijken, waaronder het Culemborgse Terweijde. De buurt - bekend vanwege spanningen tussen Molukse en Marokkaanse buurtbewoners - was afgelopen weekend nog in het nieuws vanwege onrust. "Het idee om samen te werken is er een van de laatste jaren. Terweijde is een bijzondere wijk, samenwerken is een flinke uitdaging. Bewoners uit Terweijde maken wel al in toenemende mate gebruik van de voorzieningen hier", vertelt Rob Vleeming, hovenier en intermediair tussen bewoners en gemeente.

EVA-Lanxmeer ontvangt veel positieve reacties op de werkwijze. Toch zullen er volgens Hazendonk altijd pessimisten zijn. "Wij blijven het wijkje met de slecht beschilderde huizen, die in vreemde natuurverf staan. We horen wel bij Culemborg, maar nog niet iedereen is gewend geraakt aan het idee van een ecowijk." Ook inwoner Dick Boland, penningmeester van stichting Terra Bella, merkt dat mensen anders naar de wijk kijken. "Ze vinden onze leefwijze vreemd, omdat ze het niet van dichtbij meemaken." Om buitenstaanders kennis te laten maken met het eigenzinnige buurtje komt er naast het onderzoeksrapport binnenkort een film uit over het natuurbeheer in EVA-Lanxmeer.

Voor Hazendonk zijn er geen twijfels. Tevreden struint hij verschillende paden in de wijk af. Euforisch vertelt hij over de vele soorten planten en dieren in EVA-Lanxmeer. Hazendonk: "Als ik hier loop, voelt het net alsof ik me op het platteland bevind. Met de kwakende kikkers en fluitende vogels kom ik helemaal tot rust. Deze wijk wil ik voor geen goud meer uit."

Gezocht: Toekomstige eigenaar van de Nederlandse natuur

De natuur moet het steeds vaker doen zonder grote investeringen van de rijksoverheid. Belanghebbenden zijn daarom op zoek naar mensen die zich willen ontfermen over het landschap. Burgers worden bijvoorbeeld steeds vaker betrokken bij het openbaar groenbeheer, net als in EVA-Lanxmeer. De Groene Golflengte - een evenement met masterclasses en symposia - biedt belangstellenden een podium waarop zij nieuwe ideeën aan kunnen dragen.

Zo gaan inwoners, bestuurders, beleidsambtenaren en onderzoekers met elkaar in discussie tijdens de masterclass 'bewonersbetrokkenheid en stedelijk groen'. Ontmoeten en leren van elkaar staan centraal. De interactieve discussie wordt geleid door Jeroen Kruit, onderzoeker bij kennisinstituut Alterra van de Wageningen Universiteit en tevens projectcoördinator van de effectstudie naar de bewonersparticipatie in de duurzame Culemborgse wijk EVA-Lanxmeer.

De Groene Golflengte wordt gehouden van 5 tot 11 september en vindt plaats op de Veluwe bij het voormalige zendstation Radio Kootwijk. Deelname is gratis. Meer informatie: www.zx.nl.

EVA-Lanxmeer (1997) is een milieubewuste wijk in Culemborg, gelegen op steenworp afstand van het NS-station. De duurzame buurt is het resultaat van een samenwerking tussen de gemeente en stichting EVA, het ecologisch centrum voor Educatie, Voorlichting en Advies. EVA-Lanxmeer moet bijdragen aan de ontwikkeling van een duurzame en milieubewuste samenleving. Een waar de betrokkenheid van (toekomstige) bewoners centraal staat, zowel bij het ontwikkelen als bij het beheer van de wijk.

De experimentele woonwijk is gebouwd op een grondwaterbeschermingsgebied van drinkwaterbedrijf Vitens. Voor de bouw zijn daarom speciale funderingstechnieken gebruikt. EVA-Lanxmeer wordt zowel landelijk als internationaal gezien als koploper op het gebied van duurzame stedenbouw. De wijk kenmerkt zich onder meer door bouwstijlen met energiebesparende maatregelen, zorgvuldig waterbeheer, beperkte toegankelijkheid voor auto's en een bijzondere vorm van groenbeheer, voornamelijk in handen van de inwoners zelf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden