Wordt er goed geluisterd naar omwonenden van windmolens? Nee, en dat is zonde

Sanne Akerboom: ‘De burger zit niet aan tafel.’ Beeld Jörgen Caris

Zet bewoners die ageren tegen windmolens of gasloze huizen niet weg als ‘anti-klimaat’, waarschuwt onderzoeker Sanne Akerboom. Het is logisch dat mensen eerst schrikken en steigeren. ‘Als de duurzame voorhoede dat niet inziet, haakt de rest af.’

Hier is ‘ie dan”, zegt Sanne Akerboom (30). Ze legt een wit boekwerk op tafel, tweehonderd pagina’s met letters die nog aanzienlijk kleiner zijn dan die in deze krant. Met dit kloeke proefschrift promoveerde de jurist en politicoloog, na vijf jaar onderzoek, op het onderwerp windmolens in Nederland. Zij keek nu eens niet naar wat turbines bijdragen aan de duurzame energiedoelen en ze richtte zich niet op de techniek, maar op de menselijke kant. Haar belangrijkste vraag: “Werd er goed naar omwonenden geluisterd bij het besluit om windmolens te bouwen?”

Haar onderzoek mag dan vele pagina’s beslaan, het antwoord vat Akerboom simpel samen. “Nee.” Bij alle casussen die ze bekeek, zag Akerboom dat bewoners feitelijk niet konden meepraten. De onderzoeker keek naar grote projecten, zoals windmolenparken in de Noordoostpolder, in Groningen en Drenthe. “Zeker, er waren altijd wel inspraakmomenten”, zegt Akerboom. Het probleem was alleen dat bewoners daar pas achter kwamen als het besluit om windturbines te plaatsen er al lag. Iedereen mocht klachten indienen of alternatieven aandragen. Maar politiek was de zaak al beklonken. “Op die manier was inspraak geven aan mensen meer een kwestie van ‘vinkjes zetten’ dan echt luisteren”, concludeert Akerboom.

Dat gebeurde niet doelbewust, zegt ze erbij. Want een windpark moet altijd keurig worden aangekondigd, met procedures en vergunningen. Het punt was alleen dat bewoners bij een melding over een ‘windzoekgebied’ bijna nooit in de pen klommen met vragen en bezwaren: landelijk gebeurde dat slechts 250 keer. “Pas in het afrondende stadium schrikken bewoners vaak wakker.” Niet zo gek, vindt ze. “Het is de vraag of je van mensen wel kan verwachten dat ze alle ambtelijke aankondigingen zien.”

Zelf doet ze al tien jaar onderzoek naar energie en duurzaamheid. Maar het zou ook haar kunnen overkomen, zegt ze, dat ze wordt overrompeld door een groen energieproject om de hoek. “Ik lees huis-aan-huisbladen nauwelijks. En daar moet je het toch van hebben, wil je tijdig op de hoogte zijn.”

Het feit dat bewoners zich gepasseerd voelen, leidt volgens Akerboom tot afkalvend draagvlak voor de energietransitie. “Dat is zonde, want de echte verduurzaming begint pas net.” Kijk naar alle plannen die nu worden geschreven in het landelijke overleg aan de zogeheten klimaattafels, zegt ze. Daar krijgt iedere Nederlander mee te maken. Het is daarom belangrijk om echt naar mensen te luisteren en hun bezwaren en ideeën serieus te nemen.

Folder

Klinkt mooi, maar hoe haalbaar is dat? “Er blijft altijd een harde kern die tegen verandering is en bereid is om naar de rechter te stappen.” Maar de overheid doet er wijs aan, zegt Akerboom, bij de rest van de bevolking haar oor te luisteren te leggen.

“Gooi al vroeg een folder door de bus”, oppert ze. Met een oproep als: ‘We gaan in uw buurt werken aan projecten tegen klimaatverandering. Denkt u mee?’ Grote kans dat bewoners met zinnige ideeën komen voor een aanpak in de buurt. “Dat zie je al aan de honderden lokale energiecorporaties die opbloeien. Er bestaat bereidheid om mee te doen.” Wie er geen trek in heeft om zelf actief te zijn, zal minder dwarsliggen als hij of zij een zegje kan doen, denkt Akerboom.

Het gevoel ‘plotsklaps’ iets opgelegd te krijgen door de overheid is een bron van woede en protest geworden. “Kijk maar naar de Drentse Veenkoloniën. De windenergieplannen leidden daar tot bedreigingen van personen, dorpen raakten verscheurd.” Dat lag niet alleen aan de windmolens in het landschap, zegt Akerboom, maar ook aan slechte verdeling van lusten en lasten. “De ene boer krijgt jaarlijks tienduizenden euro’s voor het dulden van grote turbines op zijn land. Terwijl de buurman erop uitkijkt en eenmalig wat planschadevergoeding krijgt.”

Akerboom is blij te zien dat er op dit gebied verandering in gang is gezet. Gemeenten en ontwikkelaars zorgen voor betere informatie, met fraaie 3D-modellen. Bij een deel van de nieuwe, grote windturbineparken kunnen omwonenden zelf een aandeel kopen en zo mede-eigenaar worden. Bepaalde verstorende effecten, zoals zoevende wieken en slagschaduw, zijn door de windmolensector erkend. Wie daar aantoonbaar last van heeft, kan soms compensatie krijgen.

Laat bewoners meedoen, zeggen ook de onderhandelaars die nu een nieuw Klimaatakkoord schrijven. Mooi uitgangspunt, zegt Akerboom. Nog beter was het geweest als ‘de gewone Nederlander’ zelf in het overleg aan de klimaattafels hadden kunnen aanschuiven. Belangenorganisaties als de Vereniging Eigen Huis en de Consumentenbond denken wel mee. “Maar de burger zit niet aan tafel.” Hoofdonderhandelaar Ed Nijpels trok eerder dit jaar wel heel Nederland door om uitleg te geven over het Klimaatakkoord. Iedereen was welkom. Maar het resultaat was dat er in de zalen, zoals de Winkel van Sinkel in Utrecht, vooral ondernemers zaten. Zij wilden dat ook hun idee of techniek in het Klimaatakkoord zou worden opgenomen. 

“Tja, het democratische ideaal dat burgers nauw betrokken zijn bij klimaatbesluiten, is niet zo simpel”, erkent Akerboom. Maar het is ook te makkelijk om te zeggen: Nederlanders hebben de politici al gekozen, dus democratisch zit het sowieso wel snor met afgekondigde klimaatkeuzes. Want inderdaad, er is een zeker politiek mandaat voor milieu- en klimaatbeleid, erkent Akerboom, en driekwart van de Nederlanders vindt dat de politiek aan zet is, bleek deze week nog uit een peiling van Natuur & Milieu. “Maar tegelijk leert de praktijk: wanneer er grote besluiten worden genomen, die grote impact kunnen hebben op de leefomgeving van mensen, willen mensen lokaal betrokken worden bij besluitvorming. Dat kán ook.”

Begrepen

Na de eerste berichten op internet over haar promotie, stroomde de mailbox van Akerboom de laatste weken vol. “Deels protesterende mensen die zich begrepen voelen.”

De wens om betrokken te worden bij duurzaamheid leeft, concludeert ze. Zet mensen met klachten over groene energieprojecten of alternatieve voorstellen vooral niet te snel weg als ‘anti-klimaat’. “En vergeet ook niet dat de massa van de Nederlanders nu pas echt in aanraking komt met duurzame maatregelen, zoals het plan voor gasloos wonen.” Het is logisch dat mensen eerst schrikken en steigeren. Dat een ‘duurzame voorhoede’ het allemaal al snapt en verkondigt dat het logisch is, brengt het risico met zich mee dat de welwillende meerderheid afhaakt, zegt Akerboom.

Tegelijkertijd is haast geboden. Om de doelstellingen van het Parijs-akkoord te halen, zijn drastische maatregelen nodig die de hele maatschappij raken, zei VN-klimaatpanel IPCC, en Akerboom onderschrijft dat. Maar de eerste grote stappen kunnen ook elders gezet worden. “Ik bestudeer momenteel de rol van de industrie, daar is veel mogelijk.”

Toch is het eerlijk om te zeggen dat ook huishoudens te maken kunnen krijgen met milieumaatregelen. Daarom moet de informatievoorziening op orde zijn. “De provincies zijn nu heel druk bezig met regionale energiestrategieën. Maar hoeveel mensen denk jij dat daarvan hebben gehoord?”, vraagt Akerboom met één opgetrokken wenkbrauw.

Van het gas af

Hetzelfde ligt op de loer bij huizen van het aardgas afbrengen, zegt Akerboom. “Huh, moeten we van aardgas af?”, zei een vriendin van haar laatst. Heb je onder een steen geleefd, zouden volgers van het duurzaamheidsdebat zich kunnen afvragen. “Overschat het kennisniveau nou niet”, zegt Akerboom. Net als bij de windparken is een eerlijke verdeling van lusten en lasten nodig bij het uitbannen van fossiel gas uit de woonwijken.

Bewoners die nu snel beginnen, verdienen steun, zegt Akerboom. Want de pioniers van nu kunnen geen voordeel halen uit goedkopere techniek die in de toekomst nog komt. Als een bewoner niet op een collectief warmtenet wil aansluiten, maar liever op eigen groene zonnestroom verwarmt, kap dat idee dan niet af, tipt Akerboom overheid en nutsbedrijven. Anders krijgen ze in no time ook rechtszaken van mensen die tegen gasloos wonen zijn. “Dat kan Nederland echt niet gebruiken.”

Draagvlak, verzucht ze, is onmisbaar. “In 2050 moet iedereen schoon wonen en leven. Kijk waar we nu staan, we beginnen pas net.”

Lees ook:

Klimaatcoryfee Sible Schöne: ‘Grote kans dat West-Nederland op termijn in zee verdwijnt’

Sible Schöne werkte zijn hele carrière aan milieuoplossingen. De eigenzinnige klimaatcoryfee, die binnenkort met pensioen gaat, pleit voor duurzame energie en gasloze huizen, maar ook voor omstreden CO2-opslag. ‘Punten scoren interesseert me niet. Ik kijk naar wat nodig is.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden