InterviewWillem Schramade

Willen we het milieu redden? Dan heeft het kapitalisme een flinke opknapbeurt nodig

Beeld Tomas Schats

De financiële sector doet aan duurzaam beleggen, maar denkt niet duurzaam, zag oud-aandelenanalist Willem Schramade. Hij stapte die wereld uit en schreef op hoe het anders kan.

Voor Isabelle, Bastiaan en Anna – mogen zij en hun leeftijdgenoten rond 2080 genieten van een goed pensioen in een leefbare wereld’. Een tikje ongewoon motto om een boek mee te beginnen. Je kinderen nu al een goed pensioen wensen, dat lijkt een beetje een platte, materiële boodschap. Maar het gaat om de toevoeging ‘in een leefbare wereld’. Daar is het bedrijfseconoom Willem Schramade om te doen. En hij weet, als voormalig aandelenanalist en impactbelegger, hoe groot de kloof in de financiële wereld is tussen een goed pensioen – vooral letten op rendementen – en die leefbare wereld.

Die kloof kan gedicht. Hoe, dat schrijft Schramade in het boek ‘Duurzaam kapitalisme’ dat vorige week is verschenen. Financiële instellingen zouden alles wat ze doen niet alleen op financiële waarde moeten beoordelen, zoals nu gebeurt, maar ook op sociale en ecologische waarde. De gevolgen voor mens, natuur en klimaat dus. De totale waarde zou de leidraad moeten zijn: F (financieel) + S (sociaal) + E (ecologisch), zoals een econoom het in een sommetje weergeeft.

Schramade heeft zelf ervaren dat dat nog nauwelijks gebeurt. Hij werkte onder meer bij vermogensbeheerders Robeco en NN, maar nam vorig jaar ontslag om voor zichzelf te beginnen. “De financiële sector verandert veel te langzaam”, verklaart hij de stap. “Zo gaan we er niet komen. Mensen denken er veel te traditioneel. Van buitenaf kan ik meer doen.”

Nu geeft Schramade trainingen en cursussen, hij doet onderzoek en is verbonden aan het Platform Sustainable Value Creation van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Van allerlei kanten is zijn advies gewild: van provincies, de Oeso en Duitse banken tot de beurs van Warschau.

Tabaksfabrikanten leveren miljarden winst op, maar de sociale schade die ze aanrichten is groter

Zijn vroegere werkgevers zijn wereldwijd koplopers op het gebied van duurzaam beleggen en hebben een klimaatbeleid. Schramade kreeg de kans daaraan mee te werken. Als fondsmanager impactaandelen bij NN ging hij over de beleggingen met een positief effect op de samenleving. Bij de bulk van de financiële besluiten speelt dat effect echter geen rol, omdat het hele systeem er niet op is ingericht, zag Schramade.

“De financiële modellen waar vermogensbeheerders mee werken, zijn blind voor vrijwel alles wat ertoe doet. Als je belegt in een bedrijf zou je een inschatting moeten maken van de toekomst: hoe gaat het binnen planetaire grenzen opereren? Als de activiteiten in strijd zijn en blijven met wat goed is voor de samenleving, heb je een groot probleem. Tabaksfabrikanten kunnen miljarden winst opleveren en een goed rendement voor beleggers betekenen, de sociale schade is echter nog veel groter. Er is in het systeem alleen geen stimulans om die mee te tellen.

“De perverse prikkels om uitsluitend naar financiële waarde te kijken, blijven in de sector onbesproken. Het is bijna religieus hoe men aan het idee van efficiënte markten blijft hangen. Alsof we daaraan overgeleverd zijn en het niet ook sociale constructen zijn die we kunnen verbeteren.”

Een verschrikkelijke afvinkcultuur

Financiële instellingen hebben wel afdelingen voor duurzaam beleggen en criteria voor groene belangen. “Die doen mooi en nuttig werk. Maar bij veel instellingen blijft het hangen bij het voldoen aan regels. Dat leidt tot een verschrikkelijke afvinkcultuur”, constateert Schramade. “Daarmee kijk je nog niet wezenlijk anders naar de wereld. Bovendien staan die afdelingen meestal los van de portfoliomanagers die de beleggingsbeslissingen nemen, het zijn silo’s. Die portfoliomanagers hebben doorgaans geen trainingen over duurzaamheid gehad, wat zij daarvan weten valt me erg tegen. Zij letten vooral op indexen: bepaalde percentages rendement die gehaald moeten worden. Toch maar in Google gaan, anders halen we de index niet, klinkt het dan.”

Ook veel bedrijven hebben een eenzijdige financiële visie, ziet de bedrijfseconoom. Maar het sociale en ecologische meewegen zou bedrijven die nu kwakkelen juist perspectief kunnen bieden.

“Neem KLM. Dat zou in afgeslankte vorm, rekening houdend met een serieuze prijs op de vervuiling die vliegen veroorzaakt, veel winstgevender kunnen zijn, daar ben ik van overtuigd. Er zijn genoeg voorbeelden van goed draaiende bedrijven die al de sociale en ecologische waarde meewegen, zoals DSM en Philips.”

“Financiële waarde zou een middel moeten zijn”, vindt Schramade. “Ik ben niet tegen economische groei, ik sta er agnostisch tegenover. We hechten er te veel waarde aan, het kan een gevolg zijn van wat je doet, maar moet niet vooropstaan. Mensen aan het werk helpen, op een zinnige manier, daar gaat het om. Distributiecentra binnenhalen, puur voor de groei, is dat wel zo gewenst? Wat voor soort werkgelegenheid levert dat op? Uitzendbureaus zijn mensen uit de zorg gaan omscholen voor zo’n baan. Dat is exact de verkeerde beweging. Het systeem moeten we zo veranderen dat het stimuleert om het goede te doen.”

Het kan wel, verder kijken dan de keiharde euro

Het kapitalisme hoeft niet overboord, het is het minst slechte systeem om een economie te organiseren. Maar het heeft wel een fikse opknapbeurt nodig om de destructieve bijwerkingen, zoals ongelijkheid en milieuvernietiging, te keren. Volgens econoom Willem Schramade kan dat door anders om te gaan met het begrip waarde. Nu is waarde bijna altijd financiële waarde, vaak gelijkgesteld aan prijs. Daar moet brede waarde voor in de plaats komen, betoogt Schramade in het boek ‘Duurzaam kapitalisme’.

Vaag? Dat valt mee, stelt de econoom, afkomstig uit de harde financiële sector. Er zijn genoeg initiatieven die verder kijken dan alleen de harde euro’s. Zoals de zeventien ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties, de sustainable development goals die allerlei sociale en ecologische doelen stellen. True price is ook zo’n voorbeeld, de ‘echte’ prijs van een product berekenen door alle kosten en baten voor de samenleving mee te tellen. Het begrip brede welvaart, dat de prestaties van een land wil uittillen boven het simpele cijfer economische groei in percentage van het bbp.

Die methodieken zijn echter losse elementen, die nog nauwelijks zijn doorgedrongen tot de dagelijkse economische besluiten. Die worden vooral genomen op basis van F, de financiële waarde, in plaats van de door Schramade bepleitte formule F + E + S, oftewel ook kijkend naar de ecologische en sociale effecten.

DSM laat het zien

Dat het anders kan, blijkt uit het beleid van een onderneming als DSM. Schramade vindt dat een goed voorbeeld waar het heen moet. De missie van DSM is: waarde creëren voor klanten, aandeelhouders, onze mensen en de samenleving als geheel. Geloofwaardig, oordeelt Schramade, omdat dit doel overal terugkomt: in de strategie, de rapportage, de communicatie en het overnamebeleid. Zo rekent het bedrijf met een interne CO2-prijs om toekomstbestendig te kunnen investeren. Het kan altijd nog beter, meent de econoom, maar het kan dus wel: breder kijken.

Die denkwijze moet doordringen in alle gremia en regelgeving: de financiële afdelingen in bedrijven, verplichte rapportage hierover, raden van commissarissen moeten hierop sturen. Als de geldschieters, zoals banken en pensioenfondsen, ook die brede waarde centraal stellen, dan ontstaan de juiste prikkels voor een duurzame economie.

Een bedrijf dat veel winst maakt, maar roofbouw op de natuur pleegt, zou dan niet meer zo makkelijk aan geld komen. Overheden kunnen helpen met wetgeving, normen voor vervuiling, een CO2-heffing en brede welvaart als uitgangspunt nemen voor beleid, en niet economische groei.

Hoewel Schramade een systeemverandering bepleit, wijdt hij ook een hoofdstuk aan de burger. Die kan ook invloed uitoefenen op het bereiken van een duurzame economie. Neem koffie. De productie daarvan tast ecosystemen aan en buit werknemers uit. De kwaliteit van koffieteelt gaat zo hard achteruit dat er binnen afzienbare tijd misschien veel minder koffie beschikbaar is.

Koop koffie die wel ecologisch en sociaal gemaakt wordt, zegt Schramade. En stuur zelf met je geld, is de tip van de econoom. Bijna iedereen bouwt wel iets van pensioen op. Zoek uit waar je pensioenfonds in belegt en spreek het aan.

Duurzaam kapitalisme, Willem Schramade, Uitgeverij Bertram + De Leeuw, € 24,95

Lees ook:

Red de biodiversiteit, zeggen nu ook banken en beleggers

Banken, beleggers en verzekeraars ontdekken dat natuurverlies riskant is voor hun belangen. Ze gaan er wat aan doen, onder aanvoering van Nederland.

Brede welvaart: hoe staat Nederland er voor?

Om niet alleen te hoeven varen op harde economische groei in euro’s, brengt het CBS op verzoek van de Tweede Kamer voor de derde keer welzijn, gezondheid en milieu in kaart.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden