ColumnEsther Bijlo

Wijs in de klimaatboodschap niet naar het individu

‘Vertel me niet wat ik moet doen.’ Deze uitspraak is overal op te tekenen in de voortdurende discussie over mondkapjes in Nederland. Dat maak ik zelf wel uit, of ik zo’n ding draag of niet, is dan de volgende zin. Maar de uitspraak slaat niet op hygiënemaatregelen, maar op het klimaat. Het is de titel van nieuw onderzoek, net gepubliceerd in het tijdschrift van de American Meteorological Society, naar het effect van klimaatcommunicatie op het gedrag van mensen.

Dat luistert nogal nauw, zo blijkt. Mensen kregen eerst een stelling te horen dat klimaatverandering een bedreiging is voor de leefomgeving en de nationale veiligheid. Wat volgde waren verschillende aanbevelingen. De ene groep kreeg een advies om het eigen gedrag aan te passen en er zo wat aan te doen: minder vlees eten, minder vliegen, de thermostaat een graadje lager. De andere groep zag een aanbeveling voor ander beleid, zoals klimaatwetten, CO2-belasting voor de industrie, iets doen aan ontbossing.

De eerste boodschap bleek helemaal averechts te werken. Niet alleen de reactie ‘Vertel me niet wat ik moet doen’. Er was ook meer twijfel over de hele stelling dat klimaatverandering een bedreiging vormt, grotere vraagtekens bij de rol van de mens daarin en meer wantrouwen richting klimaatwetenschappers. De tweede groep was meer te porren om zelf iets bij te dragen dan de eerste.

De rol van individuen in het tegengaan van klimaatverandering

Grofweg samengevat: zodra jij suggereert dat ik vrijwillig minder moet vliegen, geloof ik jouw hele verhaal niet meer waarom dat zou moeten. De resultaten voeden het debat over de rol van individuen in het tegengaan van klimaatverandering. Die zijn, als consument, immers verantwoordelijk voor hun eigen ecologische voetafdruk. Wat ze niet consumeren, hoeft ook niet geproduceerd te worden. Dat blijkt wel uit de coronacrisis: de uitstoot van broeikasgassen daalde met 7 procent, omdat de vraag naar goederen en diensten inzakte.

Het maakt dus uit wat individuen doen, zou je daaruit kunnen concluderen. Maar het Amerikaanse onderzoek geeft aan dat het beter omgekeerd werkt. Eerst het ‘systeem’ aanpakken met uitstootdoelen en klimaatbeleid en dan hobbelt de consument daar wel achteraan of denkt zelfs: ik kan ook wel een steentje bijdragen. Zoiets als: zet een solide beleid neer om verspreiding van corona in te dammen met een mondkapjesplicht. Dan weten mensen waar ze aan toe zijn en doen ze mee.

Het individu als een afleidingsmanoeuvre

Als het om het klimaat gaat, functioneert het individu al snel als afleidingsmanoeuvre. Dat ziet de uitvinder van het begrip ‘ecologische voetafdruk’, William Rees, met lede ogen aan. Begin jaren negentig bedacht Rees het beeld van een voetstap, om te berekenen hoeveel beslag een land, een stad, een individu, legt op grond- en wateroppervlakte voor hun consumptie. Tien jaar later werd het idee echter gekaapt door de industrie en platgeslagen in de vorm van een ‘koolstofvoetafdruk’, de hoeveelheid broeikasgassen die een individu uitstoot. Oliebedrijf BP zette het begrip begin deze eeuw centraal in de marketingcampagne ‘Beyond Petroleum’. Die ging niet zozeer over de voetstap van het bedrijf zelf, maar die van de bij de BP-pomp tankende automobilist.

Inmiddels is het fossiele bedrijf wel van plan de eigen uitstoot fors te verlagen en 40 procent minder gas en olie te gaan produceren in de komende tien jaar. Maar wat lanceerde een aan BP gelieerd bedrijf onlangs: een app om snel de uitstoot van je vervoermiddel te kunnen berekenen, Vyve geheten. Het geeft Rees te denken, hij heeft er nog geen vertrouwen in dat het BP nu wel menens is. “Het klinkt misschien cynisch”, zegt hij op het Amerikaanse platform Grist, “maar het grootste deel van de overheden en het bedrijfsleven hebben geen belang bij de structurele, fundamentele veranderingen die nodig zijn om de economie echt duurzaam te maken.” Als individu je consumptie veranderen, draagt volgens Rees maar heel weinig bij.

Redacteur Duurzaamheid & Natuur Esther Bijlo schrijft elke twee weken een column. Eerdere afleveringen vindt u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden