Winterweer

Wie zijn de winnaars, en wie de verliezers van zachte winters?

8 januari 2009: volop ijspret in Belt-Schutsloot. Ruimt tien jaar later in natuurijs ver te zoeken.Beeld Werry Crone

Het heeft nog nauwelijks gewinterd en dat is merkbaar bij planten en dieren. Deskundigen maken zich zorgen, want lang niet elke plant of elk dier is biologisch toegerust op een zachte winter. Al zijn er ook soorten die juist profiteren van het weer. En de mens? Die behoort tot het verliezerskamp. 

De winnaars: Standvogels en exoten

De statistieken van het aantal ijsvogels zijn duidelijk: na een winter met veel ijs zakt hun aantal, ondanks de naam, helemaal in. Na een milde winter doen deze vis­etende vogels het juist bijzonder goed. Ze hebben dan immers minder last van ijs op het water.

De winterkoning laat een vergelijkbare trend zien, met diepe dalen na koude winters. Zo’n beetje het kleinste vogeltje van Nederland heeft dan misschien geen last van ijs, maar moet met zijn kleine lijf in de winter wel relatief veel voedsel kunnen vinden, wat bij vrieskou moeilijker blijkt. IJsvogel en winterkoning zal je dus niet horen klagen, deze winter.

Deze winter is nu al de op één na warmste sinds 1901, meldt Weeronline. De gemiddelde temperatuur over de maanden december, januari en februari komt in De Bilt uit op 6,4 graden en dat is 3 graden hoger dan normaal. Alleen de winter van 2006-2007 was met 6,6 graden nog zachter. De meteorologische winter loopt tot en met 29 februari.

De winter telt tot nu toe 15 vorstdagen, met een minimumtemperatuur onder nul in De Bilt, terwijl 38 vorstdagen gebruikelijk zijn. Alleen in de winter van 2013-2014 vroor het met 10 dagen nog minder vaak.

De ijsvogel: ondanks zijn naam vindt hij een zachte winter zo gek nog niet. Beeld Buitenbeeld

Net als deze standvogels, hebben ook exoten baat bij een zachte winter. Dat baart Bastiaan Meerburg, directeur van het Kennis- en Adviescentrum Dierplagen, zorgen. “Door de zachtere winters en zeker ook door het internationale transport van bijvoorbeeld planten, neemt de kans op de introductie van exoten uit zuidelijker streken toe. Zo overleven exotische muggen beter zonder vorst, zeker nu verschillende gemeenten maatregelen nemen om overlast na zware regenbuien te voorkomen. Op verschillende plekken leggen ze waterpartijen en zelfs wadi’s aan binnen de bebouwde kom. Dat stilstaande water in de stad kan een broedplek worden voor muggen. Met name exoten als de tijgermug, die vervelende ziekten kan overdragen, zijn daarbij een bron van zorgen.”

Over ratten en muizen maakt plaagdierexpert Meerburg zich niet veel zorgen, dat wil zeggen: niet in relatie tot de milde winter. “Knaagdieren waar mensen rond hun huis last van kunnen hebben, zoals huismuizen en bruine en zwarte ratten, trekken zich sowieso niet zoveel aan van de winterse temperaturen. Die zoeken gewoon onze huizen of stallen op, als het ineens wat kouder wordt.”

Voor de muis kan het vriezen of dooien 

Wat de huidige zachte winter met de stand van de veldmuis gaat doen is nog even de vraag. Afgelopen zomer klaagden de melkveehouders in met name Friesland steen en been dat hun gras werd vernield door onvoorstelbare hoeveelheden muizen. “Dat lag eerder aan de droogte dan aan de hoge temperaturen in de winter daarvoor”, denkt vogelonderzoeker Romke Kleefstra van Sovon Vogelonderzoek Nederland. Kleefstra onderzoekt onder meer velduilen, en daarmee ook hun belangrijkste prooi: de veldmuis. “Afgelopen jaar hadden de velduilen in Friesland dankzij de vele muizen een topjaar. Er hebben maar liefst 75 paar in de provincie gebroed. De nesten die uitkwamen hadden ook nog eens extreem veel jongen in een topconditie.” 

De veldmuis heeft niet zozeer last van warme winters, maar wel van natte weilanden. Beeld TR Beeld

De overeenkomst met eerdere ‘muizenjaren’ is de zachte, maar vooral ook droge winter die eraan voorafging. Muizen kunnen niet tegen kletsnatte weilanden. Kleefstra: “De huidige winter is misschien wel heel zacht, maar ook heel nat. De afgelopen weken hebben we bijvoorbeeld zoveel regen gehad dat veel weilanden bijna blank staan. Er zullen denk ik dan ook niet zoveel muizen komen als afgelopen jaar, hoewel het de vraag is wat er gebeurt nu de polders alsnog worden drooggemalen. Alleen als we steeds vaker een zachte winter zullen krijgen in combinatie met weinig neerslag, zullen we ook steeds vaker muizenpieken zien.”

Winterslapers als egel en vleermuis zijn wel flink in de war door de zachte winter. Herman Limpens van de Zoogdiervereniging krijgt de hele winter al meldingen van vleermuizen, vooral dwergvleermuizen en laatvliegers, die rond de huizen actief zijn. “Of er vervolgens ook genoeg te eten is voor die beestjes die de winterslaap niet kunnen vatten, dat is natuurlijk de vraag.” Van collega’s in Portugal kreeg Limpens al berichten dat verschillende vleermuizensoorten enkele jaren al helemaal niet meer in winterslaap gaan.

De verliezers: trekvogels en… mensen

Verschillende trekvogels missen door de steeds zachtere winters de boot bij het zoeken naar voedsel. Door het opwarmende klimaat piekt het voedsel van bijvoorbeeld de bonte vliegenvanger vaak eerder dan dat zij hun jongen krijgen. “Vogels die in Afrika overwinteren hebben geen idee dat het nu in hun broedgebied zo’n zachte winter is”, zegt hoogleraar dierecologie Christiaan Both van de Rijksuniversiteit Groningen.

Both ziet nog een ander potentieel probleem voor ‘zijn’ vliegenvangers. “Bij ons onderzoek met nestkasten op de Veluwe en in Drenthe zien we hevige concurrentie om de nestplekken tussen koolmezen en vliegenvangers. De grotere koolmezen hakken soms letterlijk de schedels van de vliegenvangers in, om hun dode slachtoffers vervolgens als nestmateriaal te verwerken. Een zachte winter geeft niet alleen een grotere overleving van standvogels als ijsvogel en winterkoning, maar misschien ook wel van de koolmees. Het zou dus zomaar kunnen dat de vliegenvangers bij thuiskomst na een warme winter meer concurrentie ondervinden bij het zoeken naar een nestkast.”

Schaatspret in 2009. "Tot de verliezers in deze milde winter hoort zeker ook de mens/ "

“Tot de verliezers in deze milde winter hoort zeker ook de mens”, stelt bioloog Arnold van Vliet van Wageningen University & Research. “Hooikoortspatiënten hebben tegenwoordig het hele jaar door klachten. Zo zaten er rond Oud en Nieuw volgens het Leids Universitair Medisch Centrum al driehonderd pollen in één kubieke meter lucht, met name van elzen. Ook teken worden steeds eerder actief. Een teek gaat bij temperaturen boven de vijf graden op zoek naar gastheren. Op tekenradar.nl worden deze hele winter al tekenbeten gemeld.”

Ook voor fruittelers houdt Van Vliet zijn hart vast. “Door de zachte winter lopen fruitbomen steeds eerder uit. Als er dan in maart of april ineens alsnog een periode met nachtvorst komt, moeten fruittelers alles uit de kast trekken om de bloesem te beschermen. Ook de stam van bomen waarbij de sapstroom veel vroeger dan normaal op gang komt door de zachte winter, kan letterlijk kapotvriezen wanneer het ineens weer te koud wordt.”

Lees ook:

Deze zachte winter wordt het nieuwe normaal

Een zachte winter als deze komt nu eens in de tien jaar voorbij, maar wordt in de toekomst minder uitzonderlijk. Schaatsfans hoeven vooralsnog nog niet te wanhopen. ‘Winters zijn grillig.’

Nederland krijgt het klimaat van Bordeaux, maar dan vooral de winter

Het klonk niet eens onaantrekkelijk. Door de opwarming van de aarde zou Nederland halverwege deze eeuw het klimaat van Bordeaux krijgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden