Interview

Wie meer heeft, kan ook meer delen

Prof. Koen Frenken is de nieuwe hoogleraar innovatiewetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Beeld Werry Crone

De opkomst van de deeleconomie levert consumenten geld op, maar leidt ook tot meer sociale ongelijkheid. Dat zegt Koen Frenken van de Universiteit Utrecht in zijn oratie ter gelegenheid van zijn benoeming als hoogleraar innovatiewetenschappen. "Er is een Piketty-effect. Denk aan huizenbezitters, die kunnen dankzij Airbnb meer verdienen aan hun bezit. De opkomst van de deeleconomie zou een reden kunnen zijn voor de politiek om vermogen zwaarder te belasten."

Hoe komt u uit bij de Franse econoom Thomas Piketty?
"Volgens Piketty hebben mensen met vermogen een voordeel omdat het rendement dat zij daarop verdienen hoger is dan de stijging van het loon. Als je met bezit ook nog eens extra kunt verdienen via de deeleconomie dan vergroot dat de sociale ongelijkheid. In de deeleconomie is het heel simpel: wie niets bezit, kan ook niets delen.

"Natuurlijk profiteren mensen met weinig bezit er wel van dat ze via de deeleconomie goedkoper een auto kunnen huren, maar mensen met bezit profiteren veel meer. Vooral huizenbezitters zijn de echte winnaars. Ik denk dan ook dat de stijging van de Amsterdamse huizenprijzen van de laatste tijd voor een deel te danken is aan de groei van Airbnb."

Deeleconomie lijkt heel sociaal. Maar dat valt dus tegen?
"Het begon ooit vooral als sociaal. Denk aan huizenruil en couchsurfing (gratis bij mensen logeren, red.). Maar inmiddels gaat het steeds meer om het besparen of verdienen van geld. Dat kan ten koste gaan van het uitlenen van je spullen aan familie of vrienden. En ten koste van menselijk contact.

"Je ziet al bedrijfjes ontstaan die mensen met Airbnb willen ontzorgen. Je hoeft de toeristen die in jouw woning zitten helemaal niet meer te zien als je zo'n bedrijfje inhuurt. Voor deeleconomie geldt bovendien: soort zoekt soort. Mensen hebben het liefst te maken met mensen die op hen lijken. Deelplatformen staan anonimiteit meestal niet toe. Daardoor kun je discrimineren. Wat er bijvoorbeeld toe kan leiden dat gekleurde mensen minder geld kunnen vragen. Je kunt je afvragen of het toch niet beter is om wel anoniem te zijn."

Waarom durven mensen het aan om via een internetplatform iets te delen met een vreemde?
"Traditioneel wekken bedrijven vertrouwen door een reputatie op te bouwen en zich te houden aan de regels. In de deeleconomie krijg je niet te maken met bedrijven maar met andere consumenten. Sommige platforms proberen extra vertrouwen te scheppen door bemiddeling te combineren met een verzekering, zoals Airbnb en Snappcar.

"Een belangrijke waarborg zijn de beoordelingen. Daarmee bouw je een reputatie. Mensen die goede beoordelingen krijgen op Airbnb kunnen meer geld vragen als ze een kamer of huis verhuren en goedkoper ergens verblijven als ze willen huren. Een beoordeling is geld waard en daarom zou je ze eigenlijk mee moeten kunnen nemen. Dat kan nu niet. Stel dat een platform te veel commissie gaat rekenen, dan kun je niet met je beoordelingen verhuizen naar een concurrent."

Denkt u dat de deeleconomie een grote vlucht gaat nemen?
"De deeleconomie levert de gebruikers economische voordelen op. Daarbij komt dat het voor bedrijven simpel en goedkoop is om zo'n platform op te zetten. Je hoeft alleen te investeren in software, de spullen worden geleverd door de consumenten. Verder versterkt het fenomeen zichzelf. Hoe meer gebruikers, hoe meer keuze, dus hoe meer gebruikers.

"In combinatie met het internet of things kan het helemaal groot worden. Ik stel mij voor dat straks in alles wat je kunt kopen een chip zit die verbinding kan maken met internet. Denk aan auto's en fietsen, maar ook koffiezetapparaten en kleding. Als je auto, fiets of boot verbinding heeft met internet kun je ze een stuk makkelijker beschikbaar stellen aan anderen. Je hoeft ze niet eens de sleutel te geven, want via internet kun je je auto van afstand ontgrendelen. Ik zie voor me dat je straks naast je eigen agenda, ook een agenda hebt voor je auto en je fiets. Elke week vul je in wanneer je van je spullen gebruik wil maken en de rest van de tijd kunnen anderen ze huren."

Deeleconomie wordt geassocieerd met duurzaamheid. Is het echt zo goed voor het milieu?
"Het is niet zo positief als je zou denken. Airbnb bijvoorbeeld stimuleert het toerisme. En als mensen eerder gaan vliegen omdat ze ergens goedkoop kunnen verblijven, leidt dat tot meer verbruik van kerosine. Van autodelen is wel uit onderzoek gebleken dat het goed is voor het milieu. Als er uiteindelijk een omslag komt die ertoe leidt dat mensen veel minder gaan bezitten en veel meer gaan huren, dan heeft dat wel grote milieueffecten. Dan hoeft er immers een stuk minder geproduceerd te worden."

Beeld Trouw. Bron: Frenken e.a.

Deeleconomie of klusjeseconomie?

Gaat het om een vernieuwende app of een internetplatform waar wordt gehandeld, dan denken mensen tegenwoordig al snel aan deeleconomie. Maar dat is vaak een misvatting.

Zo wordt UberPop, waarbij mensen zonder vergunning als taxichauffeur optreden, vaak geschaard onder de deeleconomie, terwijl dit eigenlijk valt onder de zogeheten op-afroepeconomie. Blablacar, waarbij mensen met elkaar meeliften en de benzinekosten delen, valt dan weer wel onder de deeleconomie. Het verschil zit hem erin dat de chauffeur bij Blablacar zijn rit sowieso gaat maken of hij nu lifters heeft of niet. De chauffeur van UberPop doet een rit op verzoek en zet zo extra capaciteit in de markt. Is er geen oproep, dan rijdt hij niet. Dus blijven er ook geen reizende zitplaatsen onbenut.

Om dit onderscheid duidelijk te maken definieert hoogleraar Koen Frenken deeleconomie als het fenomeen dat consumenten elkaar gebruik laten maken van hun onbenutte consumptiegoederen, eventueel tegen betaling.

De op-afroepeconomie wordt ook wel klusjeseconomie genoemd, omdat er iemand wordt ingehuurd. Behalve aan UberPop valt te denken aan een thuiskok via Thuisafgehaald, een schoonmaker via Helpling of een klusjesman via Werkspot. Eigenlijk gaat het hier om zzp'ers.

Van het fenomeen autodelen wordt ook wel gedacht dat het valt onder de deeleconomie. Maar wanneer je in een auto stapt van Greenwheels of Car2Go huur je gewoon een auto van een bedrijf. Niet van een andere consument. Het gaat dus gewoon om product-diensteconomie.Bij het platform SnappCar is er wel sprake van deeleconomie: consumenten verhuren auto's aan elkaar.

Overigens geldt in alle gevallen dat de innovatie van een digitaal platform vraag en aanbod beter bij elkaar brengt. Waar je voorheen je auto hooguit leende aan familie en vrienden, kun je hem nu via SnappCar aan iedereen verhuren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden