Voorbeschouwing Klimaattop

Wat schiet het klimaat op met nóg een top?

Beeld Studio Vonq

In Madrid begint vandaag de nieuwe VN-klimaattop. Wereldleiders, diplomaten, milieuactivisten, bedrijfslobbyisten en media uit de hele wereld komen daar twee weken samen. Hoe zinvol is dat nog, nu blijkt dat landen steeds veel beloven maar weinig uitvoeren?

“Wat heb ik daar te zoeken? Helemaal niets”, zegt Marjan Minnesma over de grote VN-klimaatconferentie in de Spaanse hoofdstad. Het klinkt opvallend resoluut, uit de mond van het grootste klimaaticoon van Nederland, directeur bij Urgenda. “Er gaan zóveel mensen heen. Ik voel geen enkele behoefte om daar met mijn komst nog iemand aan toe te voegen.” Volgens Minnesma is het nut van de ‘conference of the parties’ (COP), zoals een VN-klimaattop voluit heet, dat politici en diplomaten elkaar treffen om werkafspraken te maken voor de uitvoering van het Parijse Akkoord, dat alle 194 landen in 2015 sloten.

Naar die COP, nummer 21 in Parijs, reisde Minnesma trouwens wel af. Al wandelend, vanuit Nederland. “Dat was een actie om de druk op te voeren.” Wat veel mensen niet weten: ze zette nooit een stap binnen op de COP. Ze pakte direct de trein naar huis. “Zondag was mijn zoon jarig. Veel belangrijker.” Voor de goede orde: het vervolgoverleg in Madrid blijft nuttig voor de ambtelijke voortgang, zegt Minnesma. “Ieder zijn rol. Zelf ga ik liever gewoon aan de slag met concrete klimaatprojecten.” Minnesma was maar één keer persoonlijk bij een COP, de allereerste, in Berlijn (1995). “Ik was toen net afgestudeerd op het onderwerp klimaatverandering. Aanwezig zijn vond ik toen nog leuk en interessant. Veel meer dan nu was er een hoopvolle sfeer, zo van: we gaan dit samen oplossen.”

Dat gevoel bereikte een climax bij de klimaattop in Parijs vier jaar terug, zegt klimaatexpert Jan Paul van Soest. “Ik was een van die mensen die met tranen in de ogen op tv naar de slotsessie keken.” Er lag een mondiaal akkoord, het zou goed komen. Zelf was van Soest een keer bij een klimaattop, die van 1998 in Buenos Aires. “Dat was een interessant spel van lobbyisten en politici.” Het resultaat in Parijs toonde aan dat de jaarlijkse onderhandelingscyclus het allemaal waard was, zegt Van Soest. Maar dat vertrouwen is hij kwijt.

Uitstoot stijgt nog steeds

“De enige conclusie die we feitelijk kunnen trekken is dat een klimaattop niets helpt.” De uitstoot van broeikasgassen (CO2) daalt niet, maar stijgt nog steeds, toont het ene na het andere rapport aan. Ook sinds het Parijs-akkoord kan Van Soest geen lichtpuntje ontdekken in de cijfers van emissies. “Pijnlijk.” Het gebrek aan uitvoering van CO2-beloften tast de geloofwaardigheid van nieuwe klimaatconferenties ernstig aan, zegt Van Soest. Grote studies legden vorige week bloot dat alleen als nú het roer omgaat, de temperatuurstijging ruim onder de twee graden Celsius kan blijven, zoals afgesproken in Parijs.

Dat de wereld nu naar Madrid komt, heeft volgens Van Soest alleen echt zin als de leiders ‘elkaar diep in de ogen kijken’ en besluiten het anders te doen. “Harde sturing is nodig, door het beprijzen van CO2-uitstoot.” Zo niet, zegt Van Soest, zal de wereld top na top met teleurstelling kijken naar de afspraken. “We hebben niets aan landen die om elkaar heen draaien, leiders die zeggen dat ze het eens zijn met Greta Thunberg, maar naar huis gaan en niets veranderen.”

Volgens Van Soest is het effectiever om toppolitici met klimaatwetenschappers samen in een vergaderkamer te zetten, zonder toeters en bellen eromheen. “Ronkende politieke speeches moeten plek maken voor harde systeemkeuzes.”

Marcel Beukeboom, klimaatgezant van de Nederlandse overheid, herkent dat geluid. “Ik snap waar dat vandaan komt.” Elk jaar, voor en tijdens een klimaattop, bouwen zich volgens hem torenhoge verwachtingen op. Milieugroepen roepen op tot radicale stappen, het ophogen van ambities. Die druk van buitenaf heeft volgens Beukeboom een waarde voor het onderhandelingsproces. Het zet druk op de ketel. “Onderhandelaars die zich bezig houden met de crises in biodiversiteit kijken daar met jaloezie naar, kan ik je vertellen.” Om de urgentie op peil te houden, is het volgens Beukenboom goed om in aanloop naar de volgende COP in Glasgow volgend jaar, wereldleiders de ruimte te bieden voor speeches en beloftes.

Technische regeltjes

Tegelijkertijd, ziet Beukeboom ook wel in, is er wat voor te zeggen dat een COP soberder gehouden wordt omdat de diplomaten, de werkbijen, zich bezighouden met technische regeltjes. Artikel 6, daar praten die dossiervreters dit jaar vooral over. Dat is een paragraaf uit het Parijse klimaatakkoord die nog uitwerking behoeft. Daarmee moet het voor landen mogelijk worden om een deel van hun CO2-winst onderling uit te wisselen. Een achterloper zou daardoor CO2-rechten kunnen inkopen bij een land dat voorloopt in duurzaamheid. Vorig jaar op de klimaattop in Katowice (Polen) kwamen landen niet tot overeenstemming over artikel 6. De inzet van de technisch onderhandelaars is om dat dit jaar alsnog voor elkaar te krijgen, zegt Beukeboom. “Verwacht niet dat landen hun klimaatambities in Madrid gaan verhogen.” Die stap zou pas volgend jaar in Glasgow kunnen volgen. Al is de toestand van het klimaat zorgelijker dan ooit, in de werkplannen van landen ligt vast dat ze in 2020 pas over ambities praten.

Beeld Studio Vonq

Dat traject is zo uitgestippeld in ‘Parijs’ om de wereld duurzaam te maken in 2050, reageert Bas Eickhout (GroenLinks), klimaatonderhandelaar van het Europees Parlement. Hij mist resultaat en schrikt van klimaatschade. Maar hij trekt het vergadercircuit van COP’s niet in twijfel. Wel lijkt het hem beter om bij de ‘tussentoppen’, zoals in Madrid de verwachtingen te temperen. “Zulke COP’s zijn feitelijk het toneel van juristen en onderhandelaars”, zegt hij. Zij houden zich bezig met saaie teksten en regeltjes. Die zijn heel belangrijk, zegt Eickhout, maar ze voldoen niet aan de verwachting van de samenleving. “Dat wereldleiders naar de toppen afreizen om een politieke show neer te zetten voedt de verwachting dat er enorme stappen haalbaar zijn.” Maar met het Parijs-akkoord als basis, kan dat slechts in bepaalde sleuteljaren. Eens in de vijf jaar is de officiële evaluatie.” Dat is het moment om uit te pakken.

Klop bij de andere, tussentijdse COP’s de verwachtingen niet té hoog op, zegt Eickhout. Anders kan de uitkomst niet anders dan teleurstellen. Vorig jaar na de klimaattop in Polen gingen bureaucratische onderhandelaars tevreden naar huis met een rulebook vol gortdroge regeltjes, terwijl milieuorganisaties, kwetsbare landen en jongeren spraken van een gemiste kans om de klimaatproblematiek hard te bestrijden.

“Trek droge onderhandeling en politiek spektakel wat meer uit elkaar”, oppert Eickhout daarom. VN-baas António Guterres deed daartoe al een goede eerste poging dit jaar, zegt Eickhout. In september organiseerde hij een actie-klimaattop in New York. Daar konden wereldleiders bijzondere klimaatplannen lanceren. Het 16-jarige Zweedse klimaaticoon Greta Thunberg bezorgde die conferentie extra vuurwerk, met haar inmiddels beroemde speech (“How dare you!?”). Naar Madrid komt ze weer, Greta Thunberg. Ze zat op de zeilboot naar Chili, waar de COP25 eigenlijk zou plaatsvinden. Toen bekend werd dat Madrid het overneemt, wegens onrust in het Zuid-Amerikaanse land, was gastland Spanje er als de kippen bij om haar er tijdig bij te halen. Ze regelde de zeiltocht terug naar Portugal, waar Spanje een elektrische auto klaarzet voor een rit naar Madrid.

De wens van gastlanden om uit te pakken werkt de spanning tussen verwachtingen en vorderingen in de hand, zegt Eickhout. “Een land wil zich internationaal op de kaart zetten, dat zie je premier Pedro Sánchez in Spanje ook wel doen. Zoiets doet iets met het verwachtingspatroon bij de buitenwereld.” Dat die verwachtingen hooggespannen zijn is beslist niet verkeerd, zegt Eickhout erbij. Dat op de klimaatproblematiek een solide antwoord moet komen vindt hij ook. Maar dat kan ook, misschien zelfs wel beter, met een COP die sober wordt opgetuigd.

Inzichten delen

Niet aan beginnen, zegt IPCC-wetenschapper Heleen de Coninck, verbonden aan de Radbaud Universiteit. Volgens haar is de jaarlijkse COP een uniek moment, waar alle belanghebbenden vertegenwoordigd moeten zijn, in vol ornaat. Dat ziet zij niet als een circus, maar als een onmisbare manier om perspectieven en inzichten te delen, wereldwijd. “Het is van grote waarde dat verschillende werelden elkaar eens per jaar ontmoeten. Afspraken maken over de uitvoering van het Parijs-akkoord gaat denk ik niet lukken als dat niet gebeurt.”

Aanwezigheid van wetenschappers, lobbyisten en activisten zijn voor verdere besluiten van groot belang, zegt De Coninck, ook al zitten zij niet aan de onderhandelingstafel. “Het gaat om de dynamiek tussen al die actoren.” Klimaatonderzoekers die niets weten van een COP slaan eerder de plank mis, merkte De Coninck op. “Ik was eens bij een presentatie van een politicoloog die klimaatonderhandeling puur theoretisch benaderde. Zijn presentatie was losgezongen van de realiteit in de onderhandelingszaal.”Voor haar werk bleek het bijwonen van de VN-toppen erg belangrijk. Ze hoorde er de problematiek van arme, kwetsbare landen uit eerste hand. Net zo goed deed De Coninck inzichten op door te praten met de delegaties van oliesjeiks.

Ze ontdekte hoe jongeren, niet alleen de Nederlandse klimaatspijbelaars, zich bezig houden met klimaatvraagstukken. Een idee – niet door haar bedacht, maar ze steunt de denkrichting – is om zogenoemde ‘niet-landen’, dus organisaties, burgers en bedrijven, een sterkere positie te geven bij het maken van klimaatafspraken, als aanvulling. Zoiets als het Nederlandse polderoverleg met sectoren, maar dan internationaal tijdens en rond een COP. “Dat zou een ommezwaai zijn die het niet eenvoudiger maakt”, beseft De Coninck. De jaarlijkse COP, als broedkamer voor beleid, moet volgens haar blijven. “De energie en dynamiek die daar is, vind je nergens anders.”

Lees ook: 

Verschil tussen rijk en arm zet VN-klimaattop op scherp

Maandag opent Cop25, de grote VN-klimaattop in Madrid, waar 194 landen zich buigen over de grote klimaatvraagstukken. Er worden 25.000 bezoekers verwacht. Iedereen heeft andere verwachtingen.

Eindelijk ligt er een klimaatdeal in Katowice, maar er moet nog veel gebeuren

Na een extra dag praten lag er in december 2018 eindelijk een klimaatdeal in Polen. Meer dan een begin bij de ‘Parijs-doelen’ zat er niet in. Dus was toen al duidelijk: op naar de volgende top.

Guterres blij met plannen klimaattop, maar mist nog stop op nieuwe kolencentrales

Plannen wilde VN-baas António Guterres, afgelopen september horen in New York, geen platitudes. En hij kreeg zijn zin, vond hij zelf. “Het tij is aan het keren.” 

Movies that Matter: Op de klimaattop in Parijs samen de wereld redden

De wereld redden is ook maar mensenwerk. Als ‘Guardians of the Earth’ iets bewijst, is dát het wel. Zonder een cocktail van emoties - woede, humor, pit en verdriet - was het mondiale klimaatakkoord van Parijs (2015) er nooit gekomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden