Stikstofcrisis

Waarom ligt het RIVM onder vuur?

Een gebouw van het RIVM in Bilthoven. Boeren vinden dat het instituut de stikstofuitstoot in Nederland niet correct meet. Beeld ANP

Boze boeren richten hun woede op het RIVM. Wat verwijten zij het instituut?

De Antonie van Leeuwenhoeklaan in Bilthoven is een rustige, lommerrijke straat die zelden het nieuws haalt. Dat kan volgende week zomaar veranderen, nu de boerenactiegroep Farmers Defence Force een protestactie heeft aangekondigd bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Het onafhankelijke onderzoeksinstituut verzamelt in opdracht van de overheid informatie die van belang is voor de volksgezondheid en het milieu. Met die kennis (bijvoorbeeld over de hoeveelheid stikstof in de lucht en op de grond) kunnen politici beleid maken. Maar volgens de Farmers Defence Force is het RIVM ‘een corrupte bende’. Ook Kamerleden van CDA en VVD uitten deze week hun twijfels over het RIVM. Waarom ligt het instituut onder vuur?

1. Het RIVM zou niet transparant zijn

Vooropgesteld: de kritiek op het RIVM is bepaald niet nieuw. Al enkele jaren ageert het Mesdag Zuivelfonds (een stichting die agrarisch onderzoek financiert) tegen de ammoniakmetingen van het RIVM. Ammoniak is de vorm van stikstof die ontstaat als dierlijke mest en urine zich met elkaar mengen in een veestal. Ammoniak komt terecht in de lucht en slaat vervolgens neer op de bodem, waar het schadelijk is voor kwetsbare natuur. Volgens het Mesdagfonds weigert het RIVM inzage te geven in de meetmethode voor ammoniak en de statistische verwerking van de meetgegevens. Het RIVM heeft dat altijd bestreden. Niettemin dreigde het fonds onlangs met een rechtszaak om transparantie af te dwingen. Laatste stand van zaken: wetenschappers van het Mesdagfonds krijgen alle inzage die ze wensen.

2. Het RIVM zou verkeerd meten

Een woensdag opgerichte stichting wil namens boeren gaan procederen tegen de overheid. De regering dreigt de boeren namelijk te schaden met maatregelen om stikstof te reduceren, terwijl die maatregelen gestoeld zouden zijn op onjuiste informatie van het RIVM. Het Mesdagfonds heeft een filmpje laten maken met de titel ‘De trukendoos van het RIVM’. Daarin wordt uiteengezet dat twee van de zes Nederlandse meetpunten voor de ammoniakconcentratie in de lucht fout geplaatst zouden zijn: de een te dicht bij een kippenstal, de ander bij een rioolput. Dit zou zorgen voor een vertekend beeld.

Het RIVM stelt dat het zich bewust is van deze vertekening en er rekening mee houdt in de rapportage van de meetgegevens. Bovendien is het volgens het RIVM in het veedichte Nederland bijna niet mogelijk om een meetlocatie te vinden die niet in de buurt van een veestal ligt.

Volgens het Mesdagfonds is het RIVM echter ‘onbetrouwbaar’, en kunnen de ammoniakmetingen ‘de toets der wetenschappelijkheid niet doorstaan’. In antwoorden op vragen die ze vorig jaar kreeg van de Kamercommissie voor Landbouw antwoordde minister Schouten dat het RIVM geen nationale of internationale verplichtingen schendt: er bestaan namelijk geen verplichte voorwaarden (zoals afstand tot een stal) waaraan een ammoniakmeet­station moet voldoen.

Hoogleraar Jan Willem Erisman, stikstofdeskundige, voegde daar aan toe dat ammoniak niet alleen in de lucht wordt gemeten maar ook op de grond, op 279 locaties in 70 natuurgebieden. De metingen op de grond in combinatie met metingen van de lucht geven volgens Erisman een betrouwbaar beeld, waar de twee betwiste meetlocaties weinig invloed op hebben.

3. Het RIVM zou zich baseren op aannames

Als je nu de stikstof- en ammoniak­concentratie in de lucht en de neerslag ervan op de grond meet, wat weet je dan? Weet je dan waar het vandaan komt? En weet je dan welke hoeveelheden in welke mate de natuur schaden? Het RIVM werkt met een rekenmodel dat gebruik maakt van de aantallen dieren die boeren zelf jaarlijks moeten opgeven aan het Centraal Bureau voor de Statistiek. Dat model is niet zaligmakend, concludeerde de commissie-Remkes die de regering adviseert over het huidige stikstofprobleem: ‘De relaties tussen stikstofemissie, stikstofconcentratie in de lucht en stikstofdepositie zijn zeer complex. Deze relaties worden beïnvloed door onder andere klimatologische omstandigheden. Er zijn onvoldoende data, meetpunten en inzichten om dit goed te kunnen modelleren.’

Ook hoogleraar Erisman vindt dat er best uitgebreidere metingen gedaan kunnen worden, bijvoorbeeld met behulp van satellieten. Dat is wel kostbaar en mede om die reden doet het RIVM dat nu niet.

De boeren denken dat extra metingen zullen aantonen dat zij veel minder stikstof uitstoten dan nu wordt gedacht. Dan zal er ook geen reden zijn om de veestapel in te krimpen. De commissie-Remkes lijkt die verwachting te temperen. De commissie stelt: ‘Het beste dat de wetenschap te bieden heeft, is voortschrijdend inzicht. Het Adviescollege wijst erop dat niet de indruk moet ontstaan dat een ander of beter model ertoe zal leiden dat er meer mogelijk is.’

Lees ook:
Boeren vertrouwen de cijfers van het RIVM voor geen cent

Niemand weet precies hoeveel stikstof er in Nederland wordt uitgestoten, stelt de boerenstichting Mesdag Zuivelfonds. Die daagt het RIVM, dat zorgt voor de metingen, daarom voor de rechter.

‘Wat boerenverstand, dat zou mooi zijn’

Het Malieveld in Den Haag stond vol met tractoren van boze boeren, die protesteerden tegen het volgens hen te negatieve beeld dat de politiek en samenleving van hun beroepsgroep schetsen.   

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden