AchtergrondIllegale handel

Waarom het coronavirus een zegen is voor de biodiversiteit in China

Zeepaardjes worden met vele miljoenen per jaar in traditionele Chinese medicijnen verwerkt. Op deze markt in Peking worden ze als snack verkocht. Beeld REUTERS

In de strijd tegen het coronavirus heeft China tijdelijk de handel in exotische diersoorten verboden. Dat is een zegen voor de biodiversiteit, vooral op die van andere continenten. Dus waarom geen permanent verbod? 

Als iemand de illegale handel in uitstervende diersoorten kent, dan is het Vanda Felbab-Brown wel. De Amerikaanse onderzoekster van internationale criminaliteit beschreef deze handel in haar boek ‘The extinction market’. En maakte daarbij ook de drijvende krachten van deze groene criminaliteit duidelijk.  Zoals de Chinese industrie in traditionele medicijnen. 

Ja, het verbod op handel in exotische dieren dat China heeft aangekondigd om het nieuwe coronavirus te bestrijden, treft deze industrie hard, beaamt Vanda Felbab-Brown via de telefoon vanuit de Verenigde Staten. In die zin is corona een zegen voor bedreigde diersoorten. Maar vergis je niet, waarschuwt ze. “Als de ziekte weer onder controle is, dan opent deze industrie volop de lobby om het handelsverbod op te heffen.” 

Felbab-Brown, die verbonden is aan diverse wetenschappelijke instituten in de Verenigde Staten, houdt haar hart vast voor de afloop. “De lobby van fabrikanten van traditionele medicijnen in China is net zo machtig als de tabaksindustrie in het westen.”  

Onderzoekster Vanda Felbab-BrownBeeld Flickr

Het coronavirus is hoogstwaarschijnlijk afkomstig van Afrikaanse schubdieren die massaal gestroopt worden, zo hebben wetenschappers vastgesteld. De schubben gaan via criminele organisaties naar China om er traditionele medicijnen van te maken in poeder en pillen. Het vlees wordt door Chinezen als delicatesse gezien. De kans bestaat ook nog dat het virus is overgesprongen van vleermuizen op schubdieren. Op de markten in China worden vele, vaak met uitsterven bedreigde diersoorten verhandeld. Dus kruisbesmettingen kunnen makkelijk plaatsvinden.

Sars-virus

Dat virussen van dieren mensen bedreigen is niet nieuw. Zo is het Sars-virus, dat in 2003 in 26 landen ruim 800 slachtoffers eiste, waarschijnlijk afkomstig van een gestroopte hoefijzerneus, een vleermuis dat in China geldt als delicatesse, zeker als het in een soep is verwerkt. 

Daarom ook ruikt Felbab-Brown kansen om de stroperij en milieucriminaliteit nu écht aan te pakken. “Nu is het momentum om het tij te keren en de natuur en wilde dieren te beschermen.” 

In feite is het vooral een kwestie van rekenen, zegt Felbab-Brown. “In China draait alles om economische groei.” De handel in wild, om er pillen en poeders van te maken is weliswaar enorm. Er gaan vele miljarden euro’s in om. Maar de omzet van traditionele medicijnen met dierproducten valt in het niet bij de nog nauwelijks te becijferen schade die het coronavirus heeft toegebracht aan de Chinese én de wereldeconomie, redeneert Felbab-Brown.   

Een medewerkster van een ziekenhuis waar gewerkt wordt met traditionele Chinese medicijnen, vaak bestaande uit delen van dieren of planten. Beeld AFP

Potentieverhogend

Het zijn niet alleen schubdieren die massaal gestroopt en verhandeld worden voor vleesconsumptie en medicijnen. Het gaat om vele duizenden diersoorten die als bedreigd te boek staan, maar ook om soorten die niet op een rode lijst voorkomen, maar snel achteruitgaan. Zo is het aantal ezels in Kenia in een paar jaar gehalveerd, omdat Chinezen van ezelshuiden gelatinepillen maken. Deze zouden goed zijn voor het libido en ook werken tegen onvruchtbaarheid, miskramen, onregelmatige menstruatie en veroudering vertragen.

De meest bekende, ernstig bedreigde diersoorten zijn de neushoorn, waarbij de hoorn in poedervorm potentieverhogend zou zijn, en de tijger, waar grote helende waarde aan de botten wordt toegekend. Maar de lijst is lang. Beren worden geschoten voor hun gal. De populatie saiga antilopen daalt schrikbarend. Hun hoorn is een alternatief voor die van de neushoorn. En dan zijn er nog de zeepaardjes die met vele miljoenen per jaar in traditionele Chinese medicijnen worden verwerkt.

Dieren, reptielen, vissen en insecten die niet op de rode lijsten voorkomen, zoals de gekko’s, hagedissen, krokodillen, zeehonden, slangen, reuzenmanta’s zijn ook zeer geliefd bij de Chinezen als delicatesse.

 Aziatisch bijgeloof in traditionele farmacie, nekt de biodiversiteit op andere continenten. 

Het is vooral de snel groeiende middenklasse in China die zich nu de traditionele Chinese medicijnen en het vlees van deze exoten als statussymbool kunnen permitteren, zegt Felbab-Brown. De vraag is de laatste jaren volgens haar dan ook exorbitant toegenomen met alle gevolgen van dien voor de biodiversiteit. Kort samengevat: Aziatisch bijgeloof in traditionele farmacie, nekt de biodiversiteit op andere continenten.  “De Verenigde Naties stellen dat de handel in bedreigde diersoorten als een serieuze vorm van criminaliteit moet worden gezien. Het vormt een grensoverschrijdend probleem. De schade aan natuur en milieu is enorm”, zegt Daan van Uhm, wetenschappelijk onderzoeker aan het Willem Pompe Instituut van de Universiteit van Utrecht. Hij is gepromoveerd op de illegale handel in diersoorten in 2016. Hij ziet qua omvang een duidelijke analogie met de drugs- en mensenhandel, die steeds vaker overgaat in groene criminaliteit.

“De illegale handel in gestroopte dieren wordt voor grote criminele organisaties steeds aantrekkelijker. Neem de prijs van de hoorn van een neushoorn per kilo, die is veel hoger dan cocaïne. Steeds meer internationale bendes leggen zich toe op stropen en smokkelen van bedreigde diersoorten”, legt Van Uhm uit.

Deze neushoorn in Kenia wordt bewaakt door leden van een non-profit organisatie tegen stropers. Zij beschermen het dier omdat het met uitsterven wordt bedreigd. Beeld Getty Images

In de westerse farmacie is er geen bewijs voor de medische effectiviteit van al die pillen en poedertjes met dierbestanddelen er in. “In China wordt er een belangrijke betekenis aan gehecht, komend uit een eeuwenoude traditie. Chinese artsen vinden tijgerbot of neushoornhoorn een van de krachtigste ingrediënten in traditionele medicijnen. Zij geloven heilig dieren en planten kunnen helpen tegen tal van ziekten. Het westen en het oosten staan wat dat betreft lijnrecht tegenover elkaar”, aldus Van Uhm.

Soorten sterven uit

Of het nu werkt of niet, als soorten hierdoor uitsterven dan worden Chinese patiënten, artsen en de industrie er niet beter van. Sinds 1993 is het verboden om de hoorn van neushoorns en tijgerbotten in traditionele medicijnen te verwerken in China. Het gebeurt illegaal toch, omdat er grote geneeskrachtige waarde aan wordt toegekend. Tegelijkertijd komen andere dieren in beeld als alternatief voor soorten die nauwelijks of niet meer te verkrijgen zijn omdat ze zeer zeldzaam zijn geworden. Die alternatieve soorten worden dan ook weer in een aantal jaren met uitroeiing bedreigd. Hoe meer exoten op de medicijn- of menulijst komen te staan, hoe groter het risico wordt van het uitbreken van tot nu nog onbekende ziektes. Het is een zich versnellende neerwaartse spiraal aan het worden, zeggen deskundigen.

Verbieden is niet de meest effectieve oplossing

“Het grootste probleem is de toenemende vraag naar die exoten in China en de omringende landen. Hoe reduceer je die vraag? Verbieden is niet de meest effectieve oplossing. Kijk maar naar de vraag naar drugs. Het gaat uiteindelijk om gedragsverandering en met een agressief opererende industrie voor traditionele Chinese medicijnen is dat bijzonder moeilijk te bewerkstelligen”, zegt Felbab-Brown.

Ook Van Uhm ziet het meeste heil in bewustwording in China van de negatieve effecten van het gebruik van bedreigde diersoorten en de risico’s op ziekte-uitbraken door onbekende virussen. Bij jonge Chinezen ziet hij een positieve ontwikkeling. “Zij beginnen steeds steeds meer te beseffen dat neushoorns, tijgers en andere soorten uitsterven als het zo doorgaat.”

De vrees is dat deze bewustwording te langzaam gaat en er nog steeds veel oudere Chinezen blijven zweren bij het gebruik van deze soorten in pillen, poeders of als heilzame maaltijd.

Vleermuizen in een kleine kooi. De dieren worden verkocht te worden om op te eten. Beeld EPA/PAUL HILTON

Durft China dit verbod ook door te voeren voor andere bedreigde exoten?

Naar schatting zijn er meer dan 2500 traditionele medicijnfabrieken in China, die met een vergunning werken. Gezien hun productie moet het leeuwendeel van de gebruikte diersoorten illegaal via stropen en via bendes die ze verhandelen de fabrieken bereiken. Deze situatie wordt gedoogd in China. “De industrie die legaal de pillen en poeders van dier- en plantensoorten maakt, zwijgt, en profiteert van de aanvoer uit de illegale handel door grote criminele organisaties”, aldus Felbab-Brown.

De ogen zijn op de Chinese overheid gericht. Hoe tijdelijk is een tijdelijk verbod van de verkoop van exotische dieren op markten? Durft China, na een verbod op het gebruik van tijgerbotten en neushoornhoorns in pillen, dat verbod ook door te voeren voor andere bedreigde exoten?

Dat lijkt makkelijker gezegd dan gedaan. Een verbod heeft namelijk ook een negatieve bijwerking. Illegaliteit verhoogt de prijzen en de handel verplaatst zich in ‘no time’ naar Laos, Birma, Vietnam en Cambodja. “Nu al is er in de Birmese grensplaats met China een enorme handel in verboden exoten”, zegt Van Uhm die de situatie daar kent. “Daar heeft helemaal geen controle plaats.”

Felbab-Brown meent toch dat het coronavirus kansen biedt. “We moeten de handel nu aanpakken. Het is heel belangrijk om het coronavirus in heel Azië te kapitaliseren en het gebruik van exoten uit te bannen.” Ze geeft onmiddellijk toe dat het moeilijk wordt met de machtige lobby van de industrie die miljarden omzet in deze handel.

Lees ook: 

Het Afrikaanse schubdier is in gevaar door schubbensmokkel.

Net als de olifant of de neushoorn wordt ook het Afrikaanse schubdier in zijn voortbestaan bedreigd door stropen en smokkel naar Azië, waar ze als grondstof voor medicijnen dienen.

Er wordt een enorme hoeveelheid glasaal door Chinese palingmaffia Europa uit gesmokkeld

Grote hoeveelheden babypaling zijn afgelopen jaar van Europa naar China gesmokkeld, meldt Europol. Dat is niet het werk van kleine handelaren, maar van een heuse palingmaffia.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden