Luchtfoto van de Marker Wadden.

ReportageNatuurherstel

Waarom de Marker Wadden een natuursucces zijn

Luchtfoto van de Marker Wadden.Beeld ANP / Bram van de Biezen

De Afsluitdijk was een ecologische ramp, die eigenlijk niet te herstellen is. Maar de eilandjes van Marker Wadden brengen het voedselweb in het Markermeer weer op gang, zo blijkt uit de eerste vijf jaar.

Onno Havermans

Gele stipjes van het klein hoefblad geven op deze winderige dag in februari een onmiskenbaar signaal af: de lente komt eraan. De kleur zal over een paar weken grote delen van Marker Wadden domineren, als de moerasandijvie gaat bloeien. Dan komen ook de vogels, die op het punt staan vanuit Afrika en Zuid-Europa naar het noorden te trekken. Het frisse groen schiet al op aan de randen van poeltjes en ondiepe inhammen. De zaadjes hebben het voor het uitkiezen in de voedselrijke bagger waar de archipel van zeven eilanden in badkuipvorm mee is gebouwd.

Landinwaarts - al is het moeras tussen dijkjes en verharde paden eigenlijk geen vaste grond - gedijt het riet steeds beter. Het krijgt her en der nog hulp van rasters, afgedekt met flapperende linten, die vraat door grauwe ganzen tegengaan. En de meeste opschietende wilgen - nog zo’n pionier - worden gerooid om het riet ruimte te geven. Waterriet komt niet meer zoveel voor in Nederland, zegt boswachter Sander Postmus, terwijl het belangrijk is voor vissen en kikkers en andere waterdieren. Het zuivert het water en zorgt voor beschutting.

De drie opeenvolgende stormen van afgelopen weekeinde hebben takken, stengels en stuifzand over het nieuwe land verwaaid, de strandjes zijn tot op de grijze ingeklonken sliblaag schoongeblazen en de achterwand van een van de grijshouten vakantiehuisjes is blank gezandstraald, zag boswachter Postmus. Het Markermeer maakte golven als de Noordzee, vertelt het echtpaar dat een week lang eilandmeester was - een vrijwilligersklus - en tijdens het stormweekeinde helemaal alleen op het Haveneiland bivakkeerde.

Vogelkijkhut Steltloper op de Marker Wadden.  Beeld ANP /  Bram van de Biezen
Vogelkijkhut Steltloper op de Marker Wadden.Beeld ANP / Bram van de Biezen

Het ging er onstuimig aan toe, maar schade is er nauwelijks. De Steltloper prijkt ongeschonden boven alles uit en ook de andere twee kijkhutten en het vogelkijkscherm staan nog overeind. De nederzetting van bezoekerscentrum, paviljoen, onderzoeksruimte, vakantiehuisjes en werkschuur is nog ongehavend, constateert de ploeg vrijwilligers die dinsdagmiddag op het Haveneiland aanlegt om op te ruimen en voorraden aan te vullen.

De Marker Wadden II brengt ook een stel gasten mee, dat een paar nachten op het enige voor toeristen toegankelijke eilandje zal doorbrengen. Vanaf 4 maart vaart de veerboot weer voor dagjesmensen. Natuurmonumenten laat leden en niet-leden graag meekijken bij het ‘spectaculaire natuurherstel’ door de ‘windwadden’. Want dat de aanleg in 2016 zin heeft gehad, staat voor de beheerder vast. Tal van planten ontkiemden in het opgespoten slib, steeds meer vissen rusten en paaien in de luwtes van de eilanden en telkens strijken weer nieuwe vogelsoorten neer in de duintjes, de kreekjes en het groen.

Succes op lokaal niveau

Ja, het is een succes, zeggen nu ook de wetenschappers, die de ecologische kwaliteit van het Markermeer vijf jaar na het opspuiten van het slib hebben onderzocht en hun resultaten publiceerden in tijdschrift De Levende Natuur. “Een succes op lokaal niveau”, verduidelijkt waterecoloog Casper van Leeuwen van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW). Het Markermeer is immers 70.000 hectare groot, het is onwaarschijnlijk dat duizend hectare Marker Wadden de waterkwaliteit van het hele meer verbetert. Maar een klein stukje, dat lukt wel, zo blijkt.

Het probleem van het Markermeer is dat er te weinig nieuw leven ontstaat door het ontbreken van natuurlijke dynamiek. Eerst is met de Afsluitdijk (1932) het estuarium van de Zuiderzee verdwenen en in 1976 is het Markermeer door de Houtribdijk afgescheiden van het IJsselmeer. Het ecosysteem in het meer ging snel achteruit.

‘Weghalen van de dijk is geen optie’

“De Afsluitdijk is de grootste ecologische ramp in Nederland van de afgelopen eeuw”, stelt Van Leeuwen beslist. “De meeste dynamiek is daardoor uit het systeem verdwenen: de in- en uitstroming, het getij, de ontmoeting tussen zout en zoet water. Die dynamiek was goed voor de ecologie, maar niet voor de waterveiligheid, winning van drinkwater en de landbouw.” Omdat juist daarom de Zuiderzee is ingedamd, is weghalen van de dijk geen optie. Hoe kun je dan wel het ecosysteem herstellen?

In het IJsselmeer wordt momenteel gewerkt aan een vismigratierivier, met een doorgang in de Afsluitdijk, die het IJsselmeer over drie jaar zal verbinden met de Waddenzee, zodat vissen weer van zoet naar zout kunnen zwemmen. Het IJsselmeer heeft dankzij de uitmonding van de IJssel, die redelijk snel stroomt, ook nog een klein beetje dynamiek behouden waardoor fijn sediment wordt afgevoerd.

Doordat zo’n verbinding in het Markermeer ontbreekt, kan het slib hier niet wegstromen. “”, legt van Leeuwen uit. “Het Markermeer is maar drie tot vijf meter diep, het fijne slib blijft hangen in de waterkolom, verstikt visseneieren en houdt het licht waardoor alleen vrij zwevende algen kunnen fotosynthetiseren.”

Door zand, slib en klei uit de bodem van het meer op te spuiten tot boogvormige eilandjes zijn geleidelijke overgangen van water op land ontstaan, waartussen luwtes zijn ontstaan waar het fijne sediment kan bezinken. “Dan krijg je wel zicht onder water en licht voor onderwaterplanten”, zegt Van Leeuwen. “Zonder het slib kunnen de vrij zwevende algen beter worden gegeten door dierlijk plankton, vooral watervlooien en roeipootkreeftjes die weer voedsel zijn voor jonge vissen die weer door volwassen vissen en vogels worden gegeten. Je bouwt zo een voedselweb. Als het van onderaf aan niet werkt, gaan ook de hogere trofische niveau’s, in dit geval vissen en vogels, achteruit.”

De dominante windrichting in Nederland is zuidwest, waardoor aan de westkant van het Markermeer, bij Noord-Holland, het water wel helderder is en wel waterplanten groeien. "Maar aan de oostkant, tussen Lelystad en de Houtribdijk, hoopt het slib zich op. De Marker Wadden zijn bewust op de plek gelegd met de meeste wind, we restaureren aan de kant waar het meer het meest troebele water heeft en waar weinig gebeurde. Recreantenzeilers zag je daar niet veel. Dat trekt nu aan.”

De onderzoekers keken naar het herstel in afgesloten bassins en in open delen van het Markermeer, naar het effect van diverse habitats en naar de wijze waarop soorten van elkaar profiteren en zorgen voor een hogere biodiversiteit. “We hebben gezien dat het werkt”, zegt Van Leeuwen. “Vrij zwevende algen worden efficiënt door watervlooien gegeten, de vissen kunnen kiezen waar ze gaan zitten, in open water of beschut in het riet, de veertig meter diepe putten waaruit is gebaggerd om de dijken van de eilanden op te spuiten, trekken veel vissen aan en er komen telkens nieuwe vogelsoorten bij. De lachstern en ijseend hebben op de eilanden gebroed. Misschien vlogen ze altijd al over het Markermeer, maar nu verblijven ze er ook.”

null Beeld ANP/Bram van de Biezen
Beeld ANP/Bram van de Biezen

Marker Wadden is een voorbeeld van ecosysteemherstel met behoud van eerdere ingrepen, concluderen de onderzoekers. “Lang is gedacht dat je voor het restaureren van een natuurgebied terug moet naar de oude situatie", zegt Van Leeuwen. "Maar dijken of dammen weghalen kan vaak niet, die liggen er voor de veiligheid of het opwekken van waterkracht. Dat geldt op veel plekken in de wereld. Dit project laat zien dat je systemen die aan het degraderen zijn, ook met andere ingrepen kunt herstellen.”

Riet is goed voor jonge vis

Dat daarbij veel beheer nodig is, vindt de waterecoloog niet erg. “Er ligt nu een combinatie van een eiland dat is ingericht voor recreatie en waar veel wordt gestuurd, en vier andere eilanden plus twee in aanleg waar de natuur de vrije hand krijgt. Wilgen worden nu nog weggehaald om het riet te stimuleren. Die wilgen zijn leuk voor aalscholvers, maar het riet trekt bijvoorbeeld baardmannetjes aan en is goed voor jonge vis.

De natuurlijke processen die uiteindelijk ook voor een rietmoeras zouden kunnen zorgen zijn trager dan het huidige beheer, waardoor gekozen is voor actief beheer. Maar het hele project is één leerproces. Het slib dat is opgebracht, zat vol voedingsstoffen, maar nu klinkt het in, het moeras zakt weg. Tegelijk ontstaat er veenvorming, zorgt de biomassa zelf weer voor voldoende ophoging? Het zou boeiend zijn om op de twee nieuwe eilandjes alle processen los te laten. Hoe is het over tien jaar?”

Lees ook:

De Marker Wadden: dit vogelaarsparadijs is gemaakt van bagger

De Marker Wadden bruisen van het leven. De aanleg van de eerste vijf eilanden is afgerond, aanleiding voor een kloek fotoboek. Maar natuur is nooit klaar, ook nieuwe natuur niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden