Ratten drinken melk uit een kom in de buurt van een tempel in India.

Duurzaamheid Plaagdieren

Voorkom de plaag, vang ratten zonder gif

Ratten drinken melk uit een kom in de buurt van een tempel in India. Beeld AFP

‘Verdelgers’ werden ze vroeger genoemd, de mensen die ratten kwamen bestrijden. Tegenwoordig praat de beroepsgroep liever over het voorkómen van dierplagen. ‘En als we al ongedierte bestrijden, dan het liefst zonder gif.’

Zo ziet een mierenplaag er dus uit, wijst Anna Möller, adviseur bij het Kennis- en Adviescentrum Dierplagen, KAD, als ze een straat in Wageningen oversteekt. Op de stoep is over een lengte van meer dan 100 meter een grote verzameling zandhoopjes te zien. Uit de ‘kraters’ in het midden van de zandhoopjes krioelen enkele tientallen mieren, maar als Möller even met haar voet op de grond stampt, worden het er al gauw vele honderden.

“Dit is een mediterraan draaigatje”, vertelt ze. “Het is een mierensoort die van oorsprong uit het Middellandse Zeegebied komt, maar die in 2016 via Duitsland en België ook in Nederland terecht is gekomen. Waarschijnlijk worden ze via tuin- of potplanten versleept. Omdat deze mieren zonder problemen veel koninginnen in één nest hebben, kunnen de kolonies enorm groot worden, zoals hier dus meer dan 100 meter lang. De werkstermieren verzorgen luizenkolonies, waardoor ook je tuinplanten er helemaal onder kunnen komen te zitten. Ze kunnen stoeptegels laten verzakken en ze bijten ook.”

De mierenplaag ziet er niet uit als iets wat je graag in je tuin, laat staan in je huis wilt hebben – en zo voelt het na een paar minuten ook. Dikke strepen met wit poeder langs de schuttingen laten zien dat de mensen in deze Wageningse straat er net zo over denken. “Tot nu toe is gif strooien een van de weinige dingen die je kunt doen”, weet Möller. “Er lopen ook experimenten met biologische bestrijding via bodemaaltjes, maar daarvan is nog niet duidelijk of dat effectief is.”

Gif is oldskool

“Eigenlijk”, zegt KAD-directeur Bastiaan Meerburg, “is direct bestrijden met behulp van gif een beetje oldskool.” Aan de wand van zijn Wageningse kantoor heeft Meerburg nog zo’n typische poster hangen uit de jaren zestig: ‘Ratten? Verdelg ze!’ “Of het nou ratten waren of mieren: als je last had van plaagdieren, dan belde je de man met de gifspuit. Of je gebruikte zelf gif, dat ruimschoots voorhanden was.”

Inmiddels zijn de nadelen van die zogeheten biociden breed bekend: dieren verderop in de voedselketen lijden ook onder gif dat zich opstapelt in het milieu. Bovendien worden plaagdieren op enig moment resistent tegen het gif. “Om die reden werken we in deze branche tegenwoordig liever aan geïntegreerde plaagdierbeheersing, of Ipm in ons jargon”, vertelt Meerburg. “Gebruik van gif is een laatste redmiddel. De eerste stap is voorkómen dat er überhaupt problemen ontstaan. In veel gevallen gaat het er dan om te zorgen dat plaagdieren geen voedsel kunnen vinden nabij mensen. En als er wél problemen zijn, probeer je die eerst met gifvrije methoden aan te pakken. Alleen als die echt tekortschieten is gif een laatste optie.”

Wat dat in het geval van de rattenbestrijding betekent, demonstreert Meerburg met een paar hightech rattenvallen. “In wezen zijn het klassieke klapvallen, waar je een sterke veer spant, zodat een metalen beugel de rat in één keer doodslaat als hij van het lokvoer komt snoepen. Alleen hoef je deze val niet dagelijks te controleren. Er zit een zendertje in dat via het mobiele netwerk een seintje stuurt aan de plaagdierbeheerser wanneer de val is geklapt, soms zelfs met sensor om te vertellen of er daadwerkelijk een rat is gevangen.

“Op die manier kan de plaagdierbeheerser zijn tijd meer besteden aan voorlichting en voorkómen van plagen. En dat is nodig ook. Samen met verschillende brancheverenigingen en het vakblad Pest Control News, hebben we vorige maand op Wereldplaagdierendag een symposium georganiseerd, waar nog maar eens bleek dat klimaatverandering, globalisering, transport en verstedelijking een forse invloed hebben op de verspreiding van plaagdieren.”

Beroepseer

“Ipm is inmiddels meer dan alleen maar een intentie”, vertelt ook Joeke Nijboer, adviseur op het gebied van plaagdierbeheersing. “De wetgever stelt tegenwoordig ook als eis dat mensen die professioneel met gif werken dat alleen mogen doen in het kader van zo’n geïntegreerde aanpak. In de opleiding en bij nascholingen wordt daar ook veel aandacht aan besteed”, stelt Nijboer. Tegelijk moet hij toegeven dat de opleiding tot professioneel plaagdierbeheerser nog beperkt is. “Met een opleiding van elf dagen kun je al een officieel diploma halen om met biociden te mogen werken.”

Eed afleggen

Om de verlokkingen van gif – “het is toch nog steeds de makkelijke optie” – verder tegen te gaan, pleit Meerburg dan ook voor een heuse eed aan het eind van die korte opleiding. “Zoals artsen na hun opleiding de eed van Hippocrates moeten afleggen, zo zou het goed zijn als plaagdierbeheersers na hun korte opleiding een soort ‘eed van Bentham en Carson’ afleggen.” De achttiende-eeuwse filosoof Jeremy Bentham wordt als grondlegger gezien van de dierenrechten, terwijl Rachel Carson met haar boek ‘Silent Spring’ in 1962 de wereld wakker schudde over het gebruik van gif in het milieu. “Door nieuwe plaagdierbeheersers officieel te laten beloven dat zij gif slechts zullen gebruiken wanneer minder schadelijke methoden tekortschieten, kunnen we hopelijk het gifgebruik verder terugdringen.”

Beeld COLOURBOX

Tegelijk, zegt Meerburg, zou dat ook een steun in de rug kunnen zijn voor de beroepsgroep. “Bestrijders werden vroeger nogal eens gezien als ‘dozenschuivers’ die je alleen belde als je gif nodig had. Maar nu zijn het veel eerder mensen die advies geven hoe je dierplagen kunt voorkómen.”

Rattengif: van Franse verplichting tot Nederlands verbod

Wie last heeft van ratten in zijn huis, kan daar nog steeds rattengif voor kopen, al is het spul in de vrije verkoop tegenwoordig een minder sterk (30 ppm) dan de professionele variant (50 ppm). Rattengif is vaak een anticoagulant: een middel dat na herhaald eten door een rat of een muis dodelijke bloedingen veroorzaakt. “Als die middelen in één keer zouden werken, zouden ratten snel genoeg door hebben dat ze van het lokvoer moeten afblijven, wanneer ze zien dat hun soortgenoten dood neervallen na het eten”, vertelt Bastiaan Meerburg van het Kennis- en Adviescentrum Dierplagen in Wageningen.

Buitenshuis is gebruik van rattengif door Nederlandse particulieren verboden. Hoe anders is dat in Parijs. Daar is het rattenprobleem inmiddels zó hardnekkig, dat particulieren die géén ratten bestrijden zelfs een boete van de gemeente kunnen krijgen. In Nederland heeft het college dat de officiële toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden regelt, het Ctgb, het rattengif alleen maar toegelaten bij gebrek aan goede alternatieven. Particulieren mogen het dus alleen binnenshuis gebruiken. Buitenshuis is het gebruik voorbehouden aan professionals. Vanaf 2023 moeten particulieren met een rattenplaag in huis ook een professional inschakelen. Vanaf dan is de vrije verkoop en het gebruik van alle biociden door mensen zonder bijbehorend diploma verboden.

Processierups: voorkomen beter dan bestrijden

Het Wageningse Kennis- en Adviescentrum Dierplagen is een van de drijvende krachten achter het nieuwe Kennisplatform Processierupsen, dat op verzoek van landbouwminister Schouten is ingesteld. De huidige tactiek van wegzuigen of -branden van grote hoeveelheden rupsen is op lange termijn niet houdbaar, stelt KAD-directeur Bastiaan Meerburg.

“Bij het branden worden heel veel irriterende haar­tjes van de rupsen door de omgeving verspreid en ook professioneel opzuigen geeft problemen, want stofzuigerzakken vol brandharen worden niet altijd door afvalverwerkers geaccepteerd.”

Meerburg ziet meer in een ‘geïntegreerde aanpak’ die hij ook bij andere dierplagen voorstaat. “Door volwassen vlinders te vangen in mottenvallen met een lokstof, kun je achterhalen waar je in de nabije toekomst problemen kunt verwachten. Vanaf een bepaalde hoeveelheid vlinders is het jaar erop preventieve actie nodig, bijvoorbeeld door dan rupsen biologisch te bestrijden met aaltjes of bacteriën.”

Lees ook: 
Zonder gif rukt de rat in rap tempo op

Nu ratten niet meer met gif bestreden mogen worden, lijkt de overlast van de beesten toe te nemen. Diverse organisaties vragen ministeries om een landelijk plan.

De rattenvanger van Rotterdam

Al veertig jaar bestrijdt Willem van Scheers ratten in Rotterdam. Met ontzag voor het diertje, dat zich nooit zal laten uitroeien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden