InterviewLector Betekeniseconomie Kees Klomp

Volgens lector Kees Klomp gaan duurzaamheid en winstmaximalisatie niet samen: ‘Er is een nieuw narratief nodig’

Kees Klomp: ‘De economie is een reeks besluiten van mensen die je ook kunt veranderen.’ Beeld Bram Petraeus
Kees Klomp: ‘De economie is een reeks besluiten van mensen die je ook kunt veranderen.’Beeld Bram Petraeus

Niet alleen het klimaat en de natuur lijden onder de race voor maximale winsten, ook de mens vaart er niet wel bij. Op naar een ander economisch systeem, zegt lector Betekeniseconomie Kees Klomp.

Esther Bijlo

De ‘paarse kamer’ is een inspirerende uitvalsbasis voor Kees Klomp. Tussen de gekleurde muren heeft de lector Betekeniseconomie uitzicht op een stuk bos op de grens van Laren, Bussum en Hilversum. De ruimte bevindt zich in de Groene Afslag, een circulaire ontmoetingsplek in het oude asielzoekerscentrum Crailo, vol gerecyclede kunstwerken. “Het ecologisch bewustzijn voel je hier overal”, zegt Klomp. “Alles is gemaakt van restmateriaal, het restaurant kookt vegan, dat is geen issue. Sociale ondernemingen zoals MUD Jeans en Madaster hebben hier hun kantoor. Je komt gelijkgezinden tegen. De omgeving doet iets met je.”

Heel anders dan de stenen van de Kralingse Zoom in Rotterdam, waar Klomp normaal onderzoek doet en les geeft aan de Hogeschool Rotterdam. Op de Groene Afslag leert Klomp mensen over ‘Economics of Change’. De cursussen stromen snel vol met geïnteresseerden uit het bedrijfsleven en van overheden. Hen probeert Klomp een nieuw economisch verhaal voor te houden. De noodzaak daarvoor staat buiten kijf volgens Klomp. In zijn net verschenen boek Betekeniseconomie somt hij de verschillende crises op waar de mensheid momenteel op stuit. Daaronder vernietiging van ecosystemen en biodiversiteit, een oververhit, ontwrichtend klimaat en groeiende ongelijkheid. Maar ook individueel gaat het niet goed, waar te nemen aan de toename van depressie en burn out. Alles bij elkaar opgeteld ontwikkelt zich een ‘metacrisis’, een existentiële crisis.

De mens heeft zingeving nodig

Het economisch systeem heeft de mens aan de rand van die afgrond doen belanden, is de overtuiging van Klomp. Het goede nieuws is dat het te veranderen is. De economie is geen in beton gegoten gegeven, het is een reeks besluiten van mensen die ook andere keuzes kunnen maken. Hoe dat kan legt Klomp in de paarse kamer uit. “Het begint met de erkenning van het feit dat al het leven op aarde in wederzijdse afhankelijkheid van elkaar bestaat”, doceert Klomp. “Ik noem dat ecologisch bewustzijn. De tweede pijler is meer filosofisch. Mensen zijn existentiële wezens. Ze hebben zingeving nodig, betekenisgeving, om sociale stabiliteit te bereiken. De essentiële vraag is: hoe verhoud ik mij tot het grote geheel, hoe ben ik daarmee verbonden?”

Een lesje theorie, maar Klomp geeft meteen een praktisch voorbeeld om het te illustreren. In de jaren tachtig begon Bernie Glassman een sociale bakkerij, Greyston Bakery. Hij zocht zijn werknemers onder het ‘maatschappelijk afval’, zoals daklozen, drugsverslaafden. Goed voor de maatschappij, maar slecht voor de zakken van de ondernemer. Het kost veel geld en moeite om op die manier een bedrijf te runnen. “Glassman zei: het gaat mij om de mensen. Ik huur geen mensen in om brownies te bakken, ik bak brownies om mensen te kunnen laten werken. Glassman introduceerde ‘winstminimalisatie’: zo weinig mogelijk winst maken als nodig is om het bedrijf te laten draaien. Dat is revolutionair, dat is sociaal ondernemen.”

Kees Klomp: ‘Je kunt heel veel. Stoppen met vlees eten, minder vliegen, een energiecoöperatie in je buurt beginnen.’ Beeld Bram Petraeus
Kees Klomp: ‘Je kunt heel veel. Stoppen met vlees eten, minder vliegen, een energiecoöperatie in je buurt beginnen.’Beeld Bram Petraeus

De economie als middel voor het goede leven

Ook MUD Jeans en Madaster, het systeem dat architect Thomas Rau bedacht om materialen op te slaan en te hergebruiken, vallen onder die categorie. Het zijn bedrijven die als doelstelling hebben om te helpen maatschappelijke problemen op te lossen. Alleen die weg maakt kans de reeks aan crises op te lossen, denkt Klomp. “Veel bedrijven zeggen aan duurzaamheid te doen. Maar tegelijk houden ze vast aan het principe van winstmaximalisatie. Dat is niet duurzaam. Het zou moeten gaan om dienstbaarheid, bedrijven moeten hun bestaansrecht anders gaan definiëren.” Een reuzenstap, toch zijn er ook al een paar grotere bedrijven die ’m proberen te zetten. Klomp noemt outdoormerk Patagonia, tapijtmaker Interface en Natura Brasil.

De economie is een middel voor het goede leven, geen doel op zich. Dat idee is – in het echte leven en in het onderwijs – uit beeld verdwenen. “Economen als Adam Smith hadden een idee over hoe de samenleving eruit zou kunnen zien. De vraag is dan: welke economie past daarbij? Die visie is gaandeweg ondergesneeuwd door modellen en formules. Maar daar gaat economie niet over, die gaat over mensen.”

‘Ik probeer studenten een mening te laten vormen, dat maakt soms veel los’

Het volstaat niet om in de huidige economie aan wat knopjes te draaien, zoals de prijs van CO2-uitstoot, om een volhoudbare samenleving te bereiken, in de ogen van Klomp. “Er is een nieuw narratief nodig. Mensen zijn verhalende wezens. Dat de winst gemaximaliseerd moet worden, alles zo efficiënt mogelijk moet, is een verhaal, geen gegeven. We hebben het verzonnen en kunnen het vervangen.”

Eenvoudig is dat niet, want cursisten en studenten zijn zo opgegroeid in het huidige economische systeem, dat het geregeld flink wrikken is. “Ik probeer studenten te laten ervaren wat klimaatverandering voor hun betekent. Wat doet het voor jouw leven? Hoe verhoud je je ertoe? Dan laat ik ze een film zien, bijvoorbeeld Seaspiracy, over het effect van de visserij op het milieu. En nodig ze uit er iets van te vinden. Ik zeg niet wát ze moeten vinden, maar wel dat ze er een mening over vormen. Dat vraagt wel iets van ze, maakt soms ook veel los, wat ook pijnlijk kan zijn.”

‘Er heerst een illusie van machteloosheid, maar een individu kan heel veel’

Zo probeert Klomp in colleges, onderzoek en cursusavonden te bouwen aan dat nieuwe verhaal. Hij is niet de enige, overal in de samenleving ziet de lector er bouwstenen voor ontstaan. De burgers die Shell via de rechter aanklagen, de pogingen een ‘echte prijs’ voor producten in te voeren die de schade voor de samenleving meeneemt maar ook actievoerders die de straat op gaan om de overheid tot ander beleid te bewegen. Die overheid is wel nodig om de economie in een zinvollere richting te bewegen, constateert Klomp. “De groei van de welvaart, van het bruto binnenlands product, is nog steeds leidend bij besluiten en niet het welzijn, terwijl dat in rijke landen niet meer gelijk op groeit met de welvaart. Er zijn al landen die welzijn wel centraal stellen, zoals Nieuw Zeeland en IJsland. Costa Rica heeft een ‘armere’ economie dan Nederland, maar staat wel hoger op de Human Development Index van de VN. Dat is de toekomst.”

De mens is daarbij geen nietig radertje in de grote economie, houdt Klomp de mensen in de klaslokalen voor, iedereen kan meewerken aan het verhaal. “Wat kunnen jij en ik als individu? Dat is een heel belangrijke vraag. Er heerst een illusie van machteloosheid. Je kunt heel veel. Stoppen met vlees eten, minder vliegen, een energiecoöperatie in je buurt beginnen, een ludieke actie voor het klimaat verzinnen. Je kunt van invloed zijn. Met al die dingen ben je bezig de wereld te veranderen.”

null Beeld

Betekeniseconomie - De waarde van verweven leven
Kees Klomp
Noordhoff
24,95 euro

Lees ook:

Hoe Nederland zijn welzijn opofferde aan welvaart

Na 1960 stijgt de welvaart in Nederland, gemeten in harde guldens, maar delft welzijn het onderspit. Geen reden om bij de pakken neer te zitten: niets is voor eeuwig. “Er moet het nodige gebeuren, maar als historicus ben ik optimistisch.”

Klimaatverandering, ongelijkheid, ongelukkige burgers. Vraagt dat om een andere economie?

Klimaatverandering, ongelijkheid en ongelukkige burgers vragen om een andere economie, denken de premiers van IJsland, Nieuw-Zeeland en Betekeniseconomie

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden